Στοιχεία Βιογραφίας
 


19091919192919391949195919691979198919992009

[1960]

Κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην Τσεχοσλοβακία γράφει τις Χρωματικές λεπτομέριες. Μετά την επιστροφή του στην Ελλάδα ολοκληρώνει το ποίημα Ο τελευταίος και ο πρώτος του Λίντιτσε και γράφει τα Κάτω απ' τον ίσκιο του βουνού, Το χορικό των σφουγγαράδων, Παιχνίδια τα' ουρανού και του νερού και ποιήματα που θα συμπεριληφθούν στις Ασκήσεις και στο Μικρό αφιέρωμα. Εκδίδεται η Γέφυρα και το Παράθυρο. Κυκλοφορεί σε δίσκο ο Επιτάφιος μελοποιημένος από τον Μίκη Θεοδωράκη.
 
 

[1961]

Στις 9 Φεβρουαρίου ο Πάτρις Λουμούμπα, πρώτος πρωθυπουργός της ελεύθερης δημοκρατίας του Κόγκο, δολοφονείται από στρατιωτική κυβέρνηση που τον είχε ανατρέψει. Το βράδυ της 13ης Φεβρουαρίου ο Γ. Ρ. γράφει το ποίημα «Πάτρις Λουμούμπα», που δημοσιεύεται την επόμενη στην Αυγή. Λίγες μέρες αργότερα κυκλοφορεί η εκτενέστερη σύνθεση Ο μαύρος άγιος, εμπνευσμένη από το ίδιο περιστατικό. Γράφονται οι Δελφοί και αρκετά σύντομα ποιήματα που θα συμπεριληφθούν στις Μαρτυρίες. Σειρά τρίτη. Εγκαινιάζεται από τον Κέδρο η σειρά των ποιητικών Απάντων του Γ. Ρ. Με τίτλο Ποιήματα, με την κυκλοφορία των τόμων Α΄ (1931-1942) και Β΄ (1941-1958). Κυκλοφορεί επίσης η Ανθολογία Ρουμάνικης Ποίησης. Το 1961 παρουσιάζεται ο Επιτάφιος ντυμένος με τη μουσική του Θεοδωράκη (τραγούδι Γρηγόρης Μπιθικώτσης, αφήγηση Αλέκα Παΐζη), στο κέντρο «Μυρτιά».
Μετά τη «Μυρτιά» αρχίσαμε περιοδείες σ’ όλη την Ελλάδα, στην αρχή θριαμβευτικά. Μετά άλλαξαν τα πράγματα. Ήταν λίγο πριν τις εκλογές του ’61. Μας έσκιζαν τις αφίσες, εμπόδιζαν τον κόσμο να έρθει στις παραστάσεις, μας πίεζαν.
Αλέκα Παΐζη, «Ο πρώτος “Επιτάφιος”», Η Καθημερινή [ένθετο «Επτά Ημέρες»], 12.11.2000.
 
 

[1962]

Κυκλοφορούν οι συλλογές Το νεκρό σπίτι και Κάτω απ’ τον ίσκιο του βουνού, που εγκαινιάζουν τον κύκλο των αρχαιόθεμων ποιημάτων του Ρ. Κατά τη διάρκεια νέου πολύμηνου ταξιδιού στις σοσιαλιστικές χώρες ο Ρ. ολοκληρώνει την Ανθολογία Τσέχων και Σλοβάκων Ποιητών, γνωρίζει τον Ναζίμ Χικμέτ και ξεκινά να γράφει τον Ορέστη, που θα ολοκληρωθεί το 1966. Υποτροπή της ασθένειάς του καθιστά την εισαγωγή του σε νοσοκομείο απαραίτητη. Εκεί, στο νοσοκομείο Φιφέιντι, στην Όστραβα της Τσεχοσλοβακίας, γράφει και το ομώνυμο ποίημα [Όστραβα]. Το Νοέμβριο, που επιστρέφει στην Ελλάδα, αρχίζει να γράφει το ποίημα Η ώρα των ποιμένων.  
Στο Βουκουρέστι παρασταίνεται για πρώτη φορά η Σονάτα του σεληνόφωτος ως θεατρικό με σκηνοθεσία του Γιάννη Βεάκη και Ρουμάνους ηθοποιούς, σε μετάφραση των Miron Radu Paraschivescu και Γιάννη Βεάκη.
 
 

[1963]

Αρχίζει η συγγραφή του Φιλοκτήτη, που θα ολοκληρωθεί το 1965. Γράφονται οι μελέτες «Περί Μαγιακόβσκη» και «Παρατηρήσεις στο έργο του Ναζίμ Χικμέτ», που θα συμπεριληφθούν αργότερα στα Μελετήματα, και σύντομα ποιήματα που θα συμπεριληφθούν στις Επαναλήψεις. Σειρά πρώτη. Κυκλοφορεί το ποίημα Το δέντρο της φυλακής και οι γυναίκες. Τα 12 ποιήματα για τον Καβάφη, που εκδίδονται το Νοέμβριο, αποτελούν τη συμβολή του Ρ. στον εορτασμό του έτους Καβάφη. Κυκλοφορούν επίσης η πρώτη σειρά συλλογής μικρών ποιημάτων με τον τίτλο Μαρτυρίες
και τα Ποιήματα του Αττίλα Γιόζεφ, των οποίων τη μετάφραση ο Ρ. συνυπογράφει με τον Νικηφόρο Βρεττάκο.  
Το Μάιο, την επόμενη της δολοφονικής απόπειρας εναντίον του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη, ο Γ. Ρ. μαζί με τον Μ. Γλέζο αναχωρούν για τη Θεσσαλονίκη ως αντιπροσωπεία της ΕΔΑ. Μετά το θάνατο του Λαμπράκη, στις 28 Μαΐου, δημοσιεύεται στην Αυγή το ποίημα του Γ. Ρ. «Επίγραμμα για τον Λαμπράκη» και τον Ιούνιο, στους Δρόμους της Ειρήνης, το «Μπροστά σε μια φωτογραφία του Λαμπράκη». Τον Ιούλιο ο Ρ. γράφει το πολύστιχο ποίημα Θρήνος του Μάη, που αφορά και πάλι στο θάνατο του Λαμπράκη και θα εκδοθεί μόνο στα Επικαιρικά.
Το Μάιο ανεβαίνει σε παγκόσμια πρεμιέρα στη Βράιλα, με σκηνοθεσία του Γιάννη Βεάκη και Ρουμάνους ηθοποιούς, το έργο του Γ. Ρ. Τα ραβδιά των τυφλών σε μετάφραση Stefan Popescu και Γιάννη Βεάκη. Είναι το πρώτο θεατρικό έργο του Γ. Ρ. που παίζεται μεταφρασμένο στο εξωτερικό.
Τις εκλογές του Νοεμβρίου κερδίζει ο Γεώργιος Παπανδρέου. Η κυβέρνησή του ωστόσο, χωρίς κοινοβουλευτική πλειοψηφία, και αρνούμενη να συνεργαστεί με την ΕΔΑ, παραιτείται στις 30 Δεκεμβρίου.
Βλ. εδώ ψηφιακό υλικό με στοιχεία της αλληλογραφίας του Γ. Ρ. με την Μέλπω Αξιώτη το 1963, ενώ η τελευταία βρίσκεται στο Βερολίνο.   
  
 

[1964]

Στις εκλογές της 16ης Φεβρουαρίου ο Ρ. είναι υποψήφιος βουλευτής της ΕΔΑ στην πρώτη περιφέρεια Αθηνών. Νικητής της εκλογικής αναμέτρησης με  απόλυτη πλειοψηφία είναι ο Γ. Παπανδρέου.
Κυκλοφορεί η μετάφραση των Ποιημάτων του Μαγιακόφσκι [στον τίτλο: Βλαντιμίρ Μαγιακόβσκη] και ο Γ΄ τόμος των Ποιημάτων, που καλύπτει την ίδια περίπου εποχή με τους δύο προηγούμενους: 1931 – 1960. Τα Παιχνίδια τ’ ουρανού και του νερού, που συμπεριλαμβάνονται στον τόμο Ποιήματα, κυκλοφορούν και σε αυτοτελή έκδοση. Αρχίζουν να γράφονται τα ποιήματα που θα απαρτίσουν τη δεύτερη σειρά των Μαρτυριών και μια πρώτη μορφή του Τειρεσία.
Το άρθρο «Για την τριλογία του Γιάννη Ρίτσου», που δημοσιεύει η Χρύσα Προκοπάκη με το ψευδώνυμο Χρύσα Λαμπρινού στην Επιθεώρηση Τέχνης, επιχειρεί την πρώτη συστηματική διάκριση τεσσάρων δημιουργικών περιόδων στο έργο του Ρίτσου, ενώ παράλληλα, ένα χρόνο περίπου μετά τη δημοσίευση της «Ποίησης της ήττας» του Βύρωνα Λεοντάρη (Νοέμβριος 1963) στο ίδιο έντυπο, την Ε. Τ. (τχ. 110, 1964), αποφαίνεται: «η ποίηση του Ρίτσου δεν έχει υποστεί, δηλαδή ξεπέρασε, τη συντριβή της ήττας».
Το Δεκέμβριο δημοσιεύεται στην Αυγή το ποίημα του Γ. Ρ. «Γκεν Βαν Τρόϊ», αφιερωμένο σε Βιετναμέζο αγωνιστή που εκτελέστηκε στη Σαϊγκόν.
Βλ. εδώ ψηφιακό υλικό με στοιχεία της αλληλογραφίας του Γ. Ρ. με την Μέλπω Αξιώτη το 1963, ενώ η τελευταία βρίσκεται στο Βερολίνο.
 

[1965]

Κυκλοφορεί το ποίημα Φιλοκτήτης και η μετάφραση του βιβλίου της Ντόρας Γκαμπέ Εγώ, η μητέρα μου κι ο κόσμος. Γράφεται η πρώτη μορφή του μονόλογου Περσεφόνη.
Η παραίτηση της κυβέρνησης Παπανδρέου στις 15 Ιουλίου και η συνταγματική εκτροπή που την προκαλεί υποκινεί μια σειρά εκδηλώσεων διαμαρτυρίας οργανωμένες από την Ένωση Κέντρου και την ΕΔΑ. Σε μεγάλη διαδήλωση κατά τη διάρκεια του μήνα δολοφονείται ο 25χρονος φοιτητής και στέλεχος της Αριστεράς Σωτήρης Πέτρουλας. Ο Γ. Ρ. του αφιερώνει ένα «Μικρό δοξαστικό ελεγείο», που δημοσιεύεται την επόμενη χρονιά στο έντυπο Η γενιά μας. Η χώρα μπαίνει σε μια περίοδο μεγάλης πολιτικής και συνταγματικής κρίσης.

[1966]

Η Ρωμιοσύνη αποσπάται από το σώμα της Αγρύπνιας και εκδίδεται για πρώτη φορά σε χωριστή έκδοση.  Εκδίδονται οι μεταφράσεις των Ποιημάτων του Ναζίμ Χικμέτ και του Δέντρου του Ηλία Έρενμπουργκ με Πρόλογο και σε απόδοση του Γ. Ρ. Κυκλοφορούν επίσης η δεύτερη σειρά των Μαρτυριών, το ποίημα Ορέστης, η Ανθολογία Τσέχων και Σλοβάκων ποιητών, που έχει επιμεληθεί ο ίδιος ο Ρ., και ο Μεγάλος ζωολογικός κήπος του Νικολά Γκιλλιέν σε απόδοση του Ρ. Αρχίζουν να γράφονται οι μονόλογοι Ισμήνη και Αγαμέμνων.
Ο Μίκης Θεοδωράκης μελοποιεί ορισμένα αποσπάσματα της Ρωμιοσύνης τον Ιανουάριο. Στο δίσκο που κυκλοφορεί την ίδια χρονιά τους στίχους ερμηνεύει ο Γρηγόρης Μπιθικώτσης.    
Ο Γ. Ρ. ταξιδεύει στην Κούβα.  
[ φωτογ.: ακουαρέλες. Επίσης, βλ. εδώ ψηφιακό υλικό με στοιχεία της αλληλογραφίας του Γ. Ρ. με την Μέλπω Αξιώτη το 1966, ενώ η τελευταία βρίσκεται στο Βερολίνο και φωτογ. με τον Κώστα Βάρναλη.]

[1967]

Γράφονται τα ποιήματα της συλλογής Ταναγραίες. Κυκλοφορεί η Όστραβα. Αμέσως μετά το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου ο Ρ. ειδοποιείται από τους φίλους του που τον πιέζουν να φύγει. Εκείνος αρνείται, ετοιμάζει τη βαλίτσα του και περιμένει. Τα χειρόγραφά του μεταφέρονται προς φύλαξη στο σπίτι του Μέλιου και της Φραντζέσκας Νίκα, οι οποίοι τα εμπιστεύονται σε φίλο τους αξιωματικό της χωροφυλακής προκειμένου να τα προφυλάξουν από τους ελέγχους του καθεστώτος. Το υπόλοιπο αρχείο του Γ. Ρ. κρύβει το ζεύγος Φιλιακού σε αποθήκη του σπιτιού τους. Ο Γ. Ρ. συλλαμβάνεται αμέσως, μεταφέρεται στον Ιππόδρομο του Νέου Φαλήρου μαζί με χιλιάδες άλλους συλληφθέντες και λίγες μέρες αργότερα εξορίζεται στη Γυάρο. Σύντομα μεταφέρεται στη Λέρο. Μετά τον εγκλεισμό του Ρ. επισπεύδεται μια προγραμματισμένη έκδοση ποιημάτών του στα γαλλικά, στην οποία συμπεριλαμβάνονται πέντε ποιήματα της ανέκδοτης ακόμα συλλογής στα ελληνικά Ταναγραίες. Τρία από τα ανέκδοτα ποιήματα παρουσιάζονται στα ελληνικά. Τα χειρόγραφα έχει στείλει ο Ρ. πριν τη σύλληψή του στη Χρύσα Προκοπάκη. Αρχίζουν να γράφονται οι μονόλογοι Χρυσόθεμις (-1970) και Αίας (-1969), το χορικό Μαντατοφόρες (-1969) και τα ποιήματα της συλλογής Ο τοίχος μέσα στον καθρέφτη (-1971).  
Καταρτίζεται ο Index απαγορευμένων βιβλίων. Όλα τα βιβλία του Ρίτσου συμπεριλαμβάνονται στον κατάλογο.

[1968]

Τον Ιούλιο κυκλοφορεί στα γαλλικά η πρώτη συνολική θεώρηση της ζωής και του έργου του Ρίτσου γραμμένη από τη Χρύσα Προκοπάκη.
Τον Αύγουστο ο Γ. Ρ. οδηγείται στο αντικαρκινικό κέντρο «Άγιος Σάββας» στην Αθήνα μετά από σχετική ιατρική γνωμάτευση.
Θυμάμαι την ημέρα που τον έπαιρναν συνοδεία για το Αντικαρκινικό. Τον πήγα ως την πύλη του στρατοπέδου, σπαράζοντας μέσα μου και προσπαθώντας να κρυφτώ, από ποιόν; Από τον ποιητή που βλέπει μέσα μας σα νάμαστε από γυαλί. Μια στιγμή βγάζει από την τσέπη του μια πέτρα ζωγραφισμένη και μου τη δίνει:
- Πάρε για να με θυμάσαι, μου λέει σιγανά. Η χειρονομία, ο λόγος με συνέτριψαν. Άρχισα να κλαίω φανερά, αδύνατο να κρατηθώ. Και τότε έγινε τούτο το απίστευτο, να με παρηγορεί αυτός, που όλοι πιστεύαμε πως ο θάνατος τον σημάδευε…
Τάσος Βουρνάς, «Χαιρετισμός στον ποιητή», Αντί, 23 (19 Ιουλίου 1975) 44   
Περίπου ένα μήνα αργότερα μεταφέρεται και πάλι στη Λέρο.
Γράφει μέσα σε μια μέρα, το Σεπτέμβριο, τα περισσότερα από τα Δεκαοχτώ λιανοτράγουδα της πικρής πατρίδας μετά από αίτημα του επίσης κρατούμενου Μίκη Θεοδωράκη να του αποστείλει πρόσφατους στίχους του προς μελοποίηση. Δεν καταφέρνει ωστόσο να στείλει τα ποιήματα στον Θεοδωράκη. Γράφει επίσης τα ποιήματα Επαναλήψεις. Σειρά δεύτερη και Πέτρες. Τέλη Οκτωβρίου του δίνεται η άδεια να πάει στη Σάμο για λόγους υγείας, όπου βρίσκεται σε καθεστώς περιορισμού στο σπίτι της γυναίκας του. Έχει προηγηθεί κύμα εντονότατων διαμαρτυριών σε ολόκληρη την Ευρώπη για το γεγονός της κράτησης του ποιητή.
Από το Φεβρουάριο έχει επέλθει η διάσπαση του ΚΚΕ. Η «Άνοιξη της Πράγας» τελειώνει τραγικά τον Αύγουστο με την εισβολή στην πόλη των τανκς της συμμαχίας του «συμφώνου της Βαρσοβίας».
[ φωτογ. της εποχής]

[1969]

Η «κρυφή» και σποραδική αλληλογραφία που καταφέρνει να έχει ο Ρ. αυτή την εποχή με φίλους του αποτελεί πολύτιμο βιογραφικό τεκμήριο γι’ αυτή την περίοδο:  
Δούλευα, δούλευα με σφιγμένα δόντια, πεισματικά, κάποτε χωρίς όρεξη, «επίμοχθα», φανατικά, να μην αφήσω, να μην αφήσω να με πάρει κάτου ο πόνος, η απελπισά, η ματαιότητα.
[…]
Περνώ σχεδόν μια κρίση γενικής απέχθειας, με τρομερές αϋπνίες, μ’ ένα καταθλιπτικό συναίσθημα απόλυτης ματαιότητας. Προσπαθώ πάλι ν’ αντιδράσω να δουλέψω. Τίποτα και την 1η του Μάη, που ήταν τα γενέθλιά μου, το βάζω πάνω και ξαπάνω να μην αφεθώ. Παίρνω τη γυναίκα μου και το παιδί μου και πηγαίνουμε να κάνουμε το πρώτο μας φετινό μπάνιο στη θάλασσα. Γυρίζοντας θρονιάζομαι στο γραφείο μου να γράψω «οπωσδήποτε» και γράφω.
[Από επιστολή στη Χρύσα Προκοπάκη και τον Νικηφόρο Παπανδρέου], Ελευθεροτυπία [ένθετο «Βιβλιοθήκη»], 10.11.2000.
Το καλοκαίρι ο Γ. Ρ. ζητά από τη γυναίκα του να του μεταφέρει από την Αθήνα τα χειρόγραφά του από τα οποία καταστρέφει ο ίδιος τα μισοτελειωμένα έργα έχοντας την πεποίθηση ότι η ασθένεια δε θα του αφήσει αρκετό χρόνο για να τα ολοκληρώσει. Ανάμεσα στα έργα που καταστρέφονται βρίσκονται και τέσσερα θεατρικά. Καταφέρνει να στείλει στο Παρίσι, στη Χρύσα Προκοπάκη, τις συλλογές Πέτρες, Επαναλήψεις, Κιγκλίδωμα για να μεταφραστούν στα γαλλικά και να εκδοθούν εκφράζοντας την επιθυμία η έκδοση να περιλαμβάνει και το ελληνικό κείμενο.
Τις Πέτρες – Επαναλήψεις – Κιγκλίδωμα τις έγραψε σε μικρούτσικα αυτοσχέδια χαρτάκια, στο μέγεθος ενός πακέτου τσιγάρων, που τα φυγάδευσε στη Γαλλία η Αμαλία Φλέμινγκ. Έτσι ήρθαν στα χέρια μου το 1969.
[Από αφήγηση της Χρύσας Προκοπάκη στην Έλενα Χουζούρη], ό.π.
Γράφεται το χορικό Ο αφανισμός της Μήλος και οι Χειρονομίες (-1970).
Παρά την κατάργηση της προληπτικής λογοκρισίας το φθινόπωρο τα βιβλία του Ρίτσου παραμένουν εκτός κυκλοφορίας, όσο ο ποιητής βρίσκεται σε απομόνωση στο Καρλόβασι.
 
 
 


19091919192919391949195919691979198919992009


 


Το υλικό της ενότητας έχει αντληθεί από το επετειακό λεύκωμα «Γιάννης Ρίτσος 2009: Εκατό χρόνια από τη γέννησή του», έκδοση του ΕΚΕΒΙ, καθώς και από τις ακόλουθες πηγές:
- Βαλέτας Γ., «Σχεδίασμα χρονολογίας Γιάννη Ρίτσου», Αιολικά Γράμματα, 32-34 (Μάρτης-Ιούνης 1976).
- Κακλαμανάκη Ρούλα, Γιάννης Ρίτσος, η ζωή και το έργο του, Αθήνα 1999.
- Κώττη Αγγελική, Γιάννης Ρίτσος. Ένα σχεδίασμα βιογραφίας, Αθήνα 2009.
- Μακρυνικόλα Αικατερίνη, Βιβλιογραφία Γιάννη Ρίτσου 1924-1989, Αθήνα 1993.
- Πετρόπουλος Θ., «Χρονολόγιο του Γιάννη Ρίτσου», Διαβάζω, 205 (Δεκέμβριος 1988) 34-46.
- Πιερά Ζεράρ, Η μακριά πορεία ενός ποιητή, Αθήνα 1983.
- Ρίτσου-Γλέζου Λούλα, Τα παιδικά χρόνια του αδελφού μου Γιάννη Ρίτσου, Αθήνα 1981.

Τέλος, στοιχεία έχουν αντληθεί από τα εισαγωγικά κείμενα του Κώστα Νίτσου στις εκδόσεις των θεατρικών έργων: Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα, Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών, Τα ραβδιά των τυφλών και Ο λόφος με το συντριβάνι.




ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΟΥ | ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ