Στοιχεία Βιογραφίας
 


19091919192919391949195919691979198919992009

[1950]

Μη θέλοντας να επιφορτίσει την αγαπημένη του αδερφή Λούλα με επιπλέον φροντίδες σπάνια της ζητά σε επιστολές να του αποστείλει περιοδικά και βιβλία. Τα σχετικά αποσπάσματα ωστόσο είναι ενδιαφέροντα στο βαθμό που μαρτυρούν την προσήλωση του Ρ. στα εκδοτικά γεγονότα της εποχής ακόμα και από το χώρο της εξορίας:
Θα σε παρακαλούσα, αν δε σου κάνει κόπο μέσα στα δέματα να μου βάζεις κανένα περιοδικό: «Αγγλοελληνική Επιθεώρηση», «Ο Αιώνας μας», «Νέα Εστία», «Σκαραβαίοι». Κι ακόμη αν βρίσκονται στο βιβλιοπωλείο του Κάουφμαν ή του Ελευθερουδάκη, τα Άπαντα του Μιλόζ στα γαλλικά. Κυκλοφόρησε τώρα τελευταία και η μετάφραση του θεατρικού έργου του άγγλου ποιητή Έλλιοτ «Έγκλημα στη Μητρόπολη». Θα θελα πολύ να το διαβάσω. Είδες, αδελφούλα μου, σε τί μπελάδες σε βάζω; Πες στον εκδότη μου να σου τα προμηθέψει.
[Απόσπασμα από επιστολή που στέλνει στη Λούλα στις 2.6.1950]. Βλ. Γιάννης Ρίτσος, Γλυκειά μου Λούλα, επιμ. Δέσποινα Γλέζου, Αθήνα 1997, 38-39.
Τον Ιούλιο, βαριά ασθενής, απολύεται από τη Μακρόνησο. Περίπου ένα μήνα μετά συλλαμβάνεται εκ νέου και επανεξορίζεται. Μετά τη διάλυση του στρατοπέδου στη Μακρόνησο μεταφέρεται στον Αϊ-Στράτη.
Λουλίτσα μου – σου γράφω απ’ τον Άη Στράτη – έφτασα σήμερα το πρωί – κουραστικό ταξίδι – πολύ, πολύ – μα είμαι μια χαρά […].
[Απόσπασμα από επιστολή που στέλνει στη Λούλα στις 29.7.1950]. Βλ. Γιάννης Ρίτσος, Γλυκειά μου Λούλα, ό.π., 44.
Η εγκατάστασή μας στο καινούριο στρατόπεδο συνάντησε πολλές και ποικίλες δυσκολίες, γιατί 3.000 περίπου άνθρωποι έπρεπε να βολευτούμε μέσα σε δυό χαράδρες και κάτω από σκηνές. Μετά το καταλάγιασμα αυτού του σάλου και με την αντιμετώπιση των πρώτων βασικών υλικών αναγκών, άρχισε να προκύπτει η ανάγκη μιας ψυχαγωγίας […] Μια πρωτοβουλία που αναλήφθηκε από καλλιτέχνες και διανοούμενους του στρατοπέδου είχε σαν πρώτο αποτέλεσμα τη συγκρότηση μιας Θεατρικής σκηνής και μιας χορωδίας που ο πυρήνας της υπήρχε από τη Μακρόνησο. Σ’ αυτό συνέβαλε φυσικά και ο Ρίτσος. Ένα βράδυ θυμάμαι πως ήρθε ο Ρίτσος και σε λίγο ο Φοίβος ο Ανωγειανάκης και μου είπαν πως είχαν ρίξει την ιδέα για ένα μικρό συγκρότημα από μαντολίνα, μαντόλες και κιθάρες στη βάση του κουαρτέτου. Μου είπαν ακόμα πως όσα όργανα έλειπαν θα τα φτιάχναν οι μαστόροι του στρατοπέδου.
Κώστας Τριανταφύλλου, «Μαρτυρίες», Αντί, 23 (19 Ιουλίου 1975) 43.
Θαρρώ πως δεν υπάρχει εξόριστος που να ’κουσε ποτέ το Ρίτσο να βαρυγκομίσει ή να παραπονεθεί. Υπόφερε όλα τα δεινά με το χαμόγελο και την παρηγοριά στα χείλια.
Για μας ήταν ο μεγάλος ποιητής του αγώνα μας, ο ίδιος ένιωθε σαν αγωνιστής ανάμεσα σε άλλους αγωνιστές που όλοι μαζί ήταν εξόριστοι γιατί πάλευαν για τα ιδανικά τους. Δεν ήθελε ποτέ να ξεχωρίσει. Γι’ αυτό όλοι τον αγαπούσαμε. Ήταν και είναι ο δικός μας άνθρωπος.
Δ. Καλδής, ό.π., 44.
Ο Ρίτσος, ειδικά στον Αϊ-Στράτη, στάθηκε ένας πολύ ουσιαστικός φίλος για όλους όσοι είχαμε αρχίσει να εκφραζόμαστε λογοτεχνικά. Από τα λίγα ευχάριστα για τους ανθρώπους του Αι-Στράτη ήταν η παρουσία του Ρίτσου, ο οποίος βοηθώντας πνευματικά και ψυχολογικά τους έγκλειστους τους έκανε ικανούς να αντιμετωπίζουν με περισσότερη δύναμη τις δυσκολίες.
Τ. Πατρίκιος, «Μόνο η Αριστερά μπορεί – και πρέπει – να λέει αλήθειες», [συνέντευξη στην Αριστούλα Ελληνούδη], Κυριακάτικος Ριζοσπάστης, 6 Μάη 1989.
Η ποιητική παραγωγή αυτής της περιόδου είναι μεγάλη: ο Ρ. γράφει τη συλλογή Ακροβολισμός, ένα ακόμα Ημερολόγιο εξορίας, το ποίημα Γράμμα στο Ζολιό Κιουρί και μεταφράζει ποιήματα του Ναζίμ Χικμέτ.
[φωτογ. : στη Μακρόνησο]
 
 

[1951]

Στον Αϊ-Στράτη ο Ρ. γράφει τη συλλογή Το ποτάμι κ’ εμείς και ολοκληρώνει τη σύνθεση Οι γειτονιές του κόσμου. Αποσπάσματα από το ποίημα Γράμμα στο Ζολιό Κιουρί, που έχει σταλεί στο Βουκουρέστι, μεταφράζονται στα γαλλικά από τη Μέλπω Αξιώτη και κυκλοφορούν εκτός εμπορίου. Είναι η πρώτη εμφάνιση μετάφρασης έργου του Ρ. σε αυτοτελή μορφή.
 

[1952]

Συγκλονισμένος από την είδηση της εκτέλεσης του Μπελογιάννη ο Ρ. Γράφει στον Αϊ-Στράτη την ίδια μέρα, 30 Μαρτίου, το ποίημα Ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο. Συνεξόριστοί του αντιγράφουν το ποίημα σε τσιγαρόχαρτα και το «φυγαδεύουν» στη Ρουμανία, όπου και εκδίδεται από το εκδοτικό του ΚΚΕ «Νέα Ελλάδα». Στην ίδια πόλη κυκλοφορεί εντός του έτους και η γαλλική μετάφραση του ποιήματος. Είναι σε εξέλιξη αγώνες για την απελευθέρωση του Ρ.
Λουλίτσα μου, χτες το βράδυ πήρα το τηλεγράφημά σου το σχετικό με την έφεση. Δεν ξέρω αν πρέπει να χαρώ ή όχι. Φοβάμαι μήπως δε γίνει τίποτα και ταλαιπωρηθώ άδικα στα τμήματα μεταγωγών. Θα δούμε ακόμη δεν είχα καμιά ειδοποίηση από τη Διοίκηση.
 
Λες να ανταμώσουμε σύντομα Λουλίτσα; Το ελπίζεις; Εγώ πολύ λίγο.
 
[Αποσπάσματα από επιστολές που στέλνει στη Λούλα, στις 6.6.1952 και στις 8.6.1952 αντίστοιχα]. Βλ. Γιάννης Ρίτσος, Γλυκειά μου Λούλα, επιμ. Δέσποινα Γλέζου, Αθήνα 1997, 266.     
Ο Ρίτσος επιστρέφει τελικά από την εξορία τον Αύγουστο έχοντας μεταφέρει όλα τα ποιητικά και ζωγραφικά έργα αυτής της περιόδου φυλαγμένα σε δύο βαλίτσες με διπλό πάτο. Εργάζεται και πάλι στις εκδόσεις Γκοβόστη ως επιμελητής και διορθωτής κειμένων. Εκλέγεται στη Διοικούσα Επιτροπή της νεοσύστατης ΕΔΑ.  
[φωτογ. της εποχής]
 
 

[1953]

Κυκλοφορεί η έκδοση Ποιήματα του Ναζίμ Χικμέτ, τη μετάφραση της οποίας υπογράφει ο Γ. Ρ. με το ψευδώνυμο Πέτρος Βελιώτης.
Με αφορμή το θάνατό του Στάλιν ο Γ. Ρ. γράφει το ποίημα «Ιωσήφ Βησαριόνοβιτς Στάλιν», που δημοσιεύει στην Αυγή, και το ενσωματώνει στην εκτενέστερη σύνθεση Μαυσωλείο, που είναι αφιερωμένη ολόκληρη στο Στάλιν και παραμένει ανέκδοτη.
Στις 23 Ιουνίου, τρεις μέρες μετά την εκτέλεση των Ρόζενμπεργκ, ο Γ. Ρ. δημοσιεύει στην Αυγή ποίημα που απευθύνει στα παιδιά τους: «Στον Μάϊκλ και στο Ρόμπυ Ρόζεμπεργκ».     
 
 

[1954]

Τον Απρίλιο εκδίδεται η Αγρύπνια, η πρώτη συλλογή με την οποία ο Ρ. επανεμφανίζεται στα γράμματα μετά τη Δοκιμασία. Περιέχει, ανάμεσα σε άλλες, τις σημαντικές συνθέσεις Ρωμιοσύνη
και Η Κυρά των Αμπελιών, ενώ εγκαινιάζει την παρουσία στο έργο του Ρ. ποιημάτων με τη μορφή χορικών. Στις 7 Δεκεμβρίου ο Γ. Ρ. Παντρεύεται τη Γαρυφαλιώ Γεωργιάδη, γιατρό, από τη Σάμο.
Ο Νίκος και η Νανά Καλλιανέση ξεκινούν τις εκδοτικές του προσπάθειες, που θα καταλήξουν στη δημιουργία του «Κέδρου».
 
 
 

[1955]

Τον Αύγουστο γεννιέται η Έρη (Ελευθερία) Ρίτσου, η μονάκριβη κόρη του ποιητή, για την οποία γράφει το Πρωινό άστρο. Το ποίημα κυκλοφορεί το Δεκέμβριο.
Ξεκινά να εκδίδεται η Επιθεώρηση Τέχνης.
 
 

[1956]

Το Φεβρουάριο στο 20ό συνέδριο του Κ.Κ. καταδικάζεται ο Σταλινισμός και καταγγέλλεται η λεγόμενη «Προσωπολατρία». Τον επόμενο μήνα η 6η ολομέλεια της ΚΕ του ΚΚΕ προχωρά στην καθαίρεση του Ν. Ζαχαριάδη.
Το καλοκαίρι ο Γ. Ρ. Επισκέπτεται τη Σοβιετική Ένωση ως μέλος αντιπροσωπείας διανοούμενων. Καταγράφει τις εντυπώσεις του σε μια σειρά τριανταπέντε άρθρων που δημοσιεύονται στην Αυγή.
Το Δεκέμβριο κυκλοφορεί από τον «Κέδρο» Η γκρινιάρα κατσίκα και άλλα ρωσικά λαϊκά παραμύθια του Αλέξη Τολστόη, τη «διασκευή» του οποίου στα ελληνικά υπογράφει ο Γ. Ρ. με το ψευδώνυμο Πέτρος Βελιώτης. Η επεξεργασία της συγκεκριμένης μετάφρασης είναι η αφορμή της γνωριμίας του Γ. Ρ. με το ζεύγος Νίκου και Αθηνάς Καλλιανέση. Είναι η απαρχή μιας σχέσης που θα εξελιχθεί σε δυνατή προσωπική φιλία. Η Αθηνά Καλλιανέση θα αναλάβει έκτοτε την έκδοση και την ευθύνη της παρουσίας του έργου του Ρίτσου.
         ΚΑΙ ΤΟΤΕ η Αθηνά με τα μαλλιά της πάντοτε υψωμένα σε αρχαιόπρεπο κότσο
       κροτώντας με τα δυο της δάκτυλα τα 23 χρυσά της
       περιδέραια είπε
       το έργο μου εμένανε είναι να εκδώσω όλα τ’ αρχέγονα δάση
       των Ιωνίων ποιημάτων
 
«Ευδιόμετρο», Επινίκια  
Το πρώτο έργο του Ρ. που θα εκδοθεί από τον «Κέδρο», τον ίδιο κιόλας μήνα, είναι η Σονάτα του σεληνόφωτος,
που εγκαινιάζει τη σειρά των ποιητικών μονολόγων του Γ. Ρ. και για την οποία ο Ρ. κερδίζει το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης (εξ ημισείας με τον Άρη Δικταίο). Κυκλοφορεί η δεύτερη έκδοση του Επιτάφιου συμπληρωμένη με τα έξι τελευταία άσματα.
Τον Οκτώβριο τα σοβιετικά στρατεύματα πνίγουν στο αίμα την εξέγερση του ουγγρικού λαού.
 
 

[1957]

Τον Φεβρουάριο δημοσιεύεται στο περιοδικό Les Lettres Françaises (τχ. 660) άρθρο του Αραγκόν  για τον Γ. Ρ. και ολόκληρη Η σονάτα του σεληνόφωτος σε γαλλική μετάφραση. Ο μεταφραστής, Αλέκος Καταζάς, υποστηρίζει ότι το ποίημα «εκφράζει το τραγικό αδιέξοδο στο οποίο έχει περιπέσει ο ατομικός και ολόκληρος ο αστικός πολιτισμός». Ο Αραγκόν ωστόσο, μεταγράφοντας τη θέση του Καταζά σε ερώτηση, επιχειρεί ευθέως τη διάνοιξη του ερμηνευτικού ορίζοντα του έργου σε περισσότερες κατευθύνσεις. Η δημοσίευση πάντως, με την ενθουσιώδη παρουσίαση του Αραγκόν, που αποκαλεί τον Γ. Ρ. «Έλληνα Άμλετ», σηματοδοτεί τη διεθνή αναγνώριση του ποιητή.
Κυκλοφορεί το ποίημα Αποχαιρετισμός,
αφιερωμένο στον Κύπριο αγωνιστή, υπαρχηγό της ΕΟΚΑ – Γρηγόρη Αυξεντίου, τον ίδιο μήνα του θανάτου του (Μάρτιος).
Στις 31 Μαΐου σκοτώνεται ο στρατηγός του ΕΛΑΣ Στέφανος Σαράφης σε τροχαίο δυστύχημα, οι συνθήκες του οποίου δημιουργούν πολλά ερωτηματικά. Την επόμενη ο Γ. Ρ. συγγράφει το ποίημα «Στο Στρατηγό Σαράφη», που δημοσιεύεται στην Αυγή στις 2 Ιουνίου.  
Ο Γ. Ρ. γράφει τη Χειμερινή Διαύγεια και το Χρονικό που θα ενταχθούν στην Τέταρτη Διάσταση. Προς το παρόν οι δύο συνθέσεις εκδίδονται αυτοτελώς. Εκδίδεται επίσης η Υδρία, μια σειρά ποιημάτων αφιερωμένων στη μνήμη της μικρής κόρης του ζεύγους Φιλιακού. Στο Βουκουρέστι κυκλοφορούν από το εκδοτικό «Πολιτικές και Λογοτεχνικές εκδόσεις» Οι γειτονιές του κόσμου και ο Πέτρινος χρόνος με τον λανθασμένο τίτλο Μακρονησιώτικα, καθώς, κατά τις περιπέτειες του εγγράφου μέχρι να φτάσει στα χέρια των εκδοτών, το εξώφυλλο της συλλογής χάνεται.
Ο Γ. Ρ. μεταφράζει τους Δώδεκα του Αλέξανδρου Μπλοκ. Η μετάφραση θα αποτελέσει τη συμμετοχή του στο αφιέρωμα της Επιθεώρησης Τέχνης για την Οκτωβριανή Εαπανάσταση, ενώ τον Νοέμβριο εκδίδεται αυτοτελώς.
Αρχίζει να γράφεται η πρώτη σειρά των ολιγόστιχων ποιημάτων με τίτλο Μαρτυρίες  εγκαινιάζοντας «μια νέα περίοδο των μικρών ποιημάτων, μέσα στην οπτική της Τέταρτης Διάστασης» [Χρύσα Προκοπάκη (1981), 39].   
 
 

[1958]

Από το Φεβρουάριο ο Γ. Ρ. αντιμετωπίζει δίωξη μαζί με τους Βρεττάκο και Αυγέρη με την κατηγορία ότι το αφιέρωμα της Επιθεώρησης Τέχνης (τχ. 34, Οκτώβριος 1957) για τα 40 χρόνια της Οκτωβριανής Επανάστασης στο οποίο συμμετείχαν προπαγάνδιζε την ανατροπή του καθεστώτος. Τη συμμετοχή του Ρ. αποτέλεσε η μετάφραση των Δώδεκα του Μπλοκ. Οι κατηγορούμενοι απαλλάσσονται με βούλευμα το Μάιο. Έχουν προηγηθεί έντονες διαμαρτυρίες διανοούμενων στη Γαλλία.
[…] Θεωρούμε, ιδιαίτερα στη Γαλλία, ότι ο Γιάννης Ρίτσος, που το 1957 τιμήθηκε με το Πρώτο Κρατικό Βραβείο Ποίησης, από την ίδια την ελληνική κυβέρνηση, είναι ένας από τους πιο μεγάλους ποιητές αυτού του αιώνα και δεν ξεχνάμε τους στίχους με τους οποίους χαιρέτισε την πατρίδα μας. Η πράξη που του καταλογίστηκε ως έγκλημα (η μετάφραση του ποιήματος Οι Δώδεκα του Αλεξάντερ Μπλοκ, που θεωρείται σε όλο τον κόσμο κλασικό κείμενο της ρώσικης ποίησης και έχει ήδη δημοσιευθεί ελεύθερα στην Ελλάδα όπως και παντού αλλού) δεν μπορεί παρά να αποτελεί για όλους τους συναδέλφους μας, όποιες κι αν είναι οι απόψεις και οι πεποιθήσεις τους, ένα ενοχοποιητικό στοιχείο απαράδεκτο και επικίνδυνα καινούριο. Ελπίζουμε ότι η ελληνική κυβέρνηση θα μπορέσει και θα θελήσει να μας καθησυχάσει για την τύχη των συναδέλφων μας, ώστε να μην υποχρεωθούμε να υψώσουμε διαφορετικά τη φωνή μας.
Το Διοικητικό Συμβούλιο της Εθνικής Εταιρίας Συγγραφέων της Γαλλίας.
[Από τηλεγράφημα της Εθν. Ετ. Συγ. της Γαλλίας προς την Ελληνική Κυβέρνηση]          
Κυκλοφορεί το ποίημα Όταν έρχεται ο ξένος,
που αργότερα θα ενταχθεί στην Τέταρτη Διάσταση, και η Ανυπόταχτη πολιτεία. Γράφονται τα ποιήματα Ο οδηγός του ανσασέρ και Φαροφύλακας τα οποία ωστόσο δεν θα δουν το φως της δημοσιότητας παρά μόνο το 1975, με τη συμπερίληψή τους στον τόμο Ποιήματα Δ΄.
Κατά τη διάρκεια επίσκεψης στη Ρουμανία ο Ρ. συνθέτει τη συλλογή Η αρχιτεκτονική των δέντρων. Η συλλογή εκδίδεται το Νοέμβριο στο Βουκουρέστι από τις Πολιτικές και Λογοτεχνικές εκδόσεις μαζί με το θεατρικό Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών, το οποίο μάλιστα παρασταίνεται στις 24 Νοεμβρίου, στα ελληνικά, σε σκηνοθεσία Γιάννη Βεάκη στην ίδια πόλη. Είναι η πρώτη παράσταση έργου του Γιάννη Ρίτσου στο εξωτερικό. Στο ίδιο ταξίδι ο Γ. Ρ. προγραμματίζει τη συγκρότηση της Ανθολογίας Ρουμάνικης Ποίησης. Ο Θεοδωράκης στο Παρίσι μελοποιεί τον Επιτάφιο.  
Στις εκλογές της 1ης Μαΐου η ΕΔΑ καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση και, ενισχυμένη από τη δεύτερη κατανομή ψήφων, φτάνει τις 79 έδρες. Είναι η μοναδική φορά στην ελληνική κοινοβουλευτική ιστορία που η Αριστερά γίνεται Αξιωματική Αντιπολίτευση. Στις 17 Μαΐου ορκίζεται η νέα κυβέρνηση Κ. Καραμανλή.  
 
 

[1959]

Τον Οκτώβριο ο Ρ. μετά από πρόσκληση της Ακαδημίας της Ρουμανίας και της Επιτροπής για την Ουνέσκο επισκέπτεται εκ νέου τη Ρουμανία, όπου παραμένει μέχρι το Φεβρουάριο του 1960 και επεξεργάζεται την Ανθολογία Ρουμάνικης Ποίησης. Πραγματοποιεί ενδιάμεσες επισκέψεις στη Βουλγαρία και την Τσεχοσλοβακία. Στο ίδιο διάστημα ολοκληρώνει το ποίημα Ένας πίνακας με μικρές πινελλιές. Κυκλοφορούν Οι γερόντισσες κ’ η θάλασσα και το θεατρικό Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα από το εκδοτικό του ΚΚΕ στο Βουκουρέστι. Τον Ιούνιο γράφεται η Γέφυρα. Γράφεται επίσης Το παράθυρο και Το νεκρό σπίτι.  
 
 
 


19091919192919391949195919691979198919992009


 


Το υλικό της ενότητας έχει αντληθεί από το επετειακό λεύκωμα «Γιάννης Ρίτσος 2009: Εκατό χρόνια από τη γέννησή του», έκδοση του ΕΚΕΒΙ, καθώς και από τις ακόλουθες πηγές:
- Βαλέτας Γ., «Σχεδίασμα χρονολογίας Γιάννη Ρίτσου», Αιολικά Γράμματα, 32-34 (Μάρτης-Ιούνης 1976).
- Κακλαμανάκη Ρούλα, Γιάννης Ρίτσος, η ζωή και το έργο του, Αθήνα 1999.
- Κώττη Αγγελική, Γιάννης Ρίτσος. Ένα σχεδίασμα βιογραφίας, Αθήνα 2009.
- Μακρυνικόλα Αικατερίνη, Βιβλιογραφία Γιάννη Ρίτσου 1924-1989, Αθήνα 1993.
- Πετρόπουλος Θ., «Χρονολόγιο του Γιάννη Ρίτσου», Διαβάζω, 205 (Δεκέμβριος 1988) 34-46.
- Πιερά Ζεράρ, Η μακριά πορεία ενός ποιητή, Αθήνα 1983.
- Ρίτσου-Γλέζου Λούλα, Τα παιδικά χρόνια του αδελφού μου Γιάννη Ρίτσου, Αθήνα 1981.

Τέλος, στοιχεία έχουν αντληθεί από τα εισαγωγικά κείμενα του Κώστα Νίτσου στις εκδόσεις των θεατρικών έργων: Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα, Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών, Τα ραβδιά των τυφλών και Ο λόφος με το συντριβάνι.




ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΟΥ | ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ