Στοιχεία Βιογραφίας
 


19091919192919391949195919691979198919992009

[1940]

Ξεκινά ο ελληνοϊταλικός πόλεμος. Κυκλοφορεί το Εμβατήριο του ωκεανού.  Ο Ρ. μεταπηδά από το Εθνικό Θέατρο στη Λυρική Σκηνή, όπου εργάζεται ως χορευτής. Εμφανίζεται στο χορό της τραγωδίας Πέρσες του Αισχύλου.
 
 

[1941]

Στην παράσταση του Εθνικού Ερρίκος Ε΄, που παρουσιάζεται από 19 Μαρτίου έως τις 6 Απριλίου, ο Γ. Ρ. έχει τον ρόλο του Δούκα της Βρεττάνης.  
Στις 27 Απριλίου οι Γερμανοί μπαίνουν στην Αθήνα. Το Σεπτέμβριο ιδρύεται το ΕΑΜ. Σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής ο Ρ. Φιλοξενείται στο σπίτι του Τάσου και της Μιράντας Φιλιακού, χορευτών που γνωρίζει από τη Λυρική Σκηνή. Το σπίτι αυτό, στην οδό Παπαναστασίου, θα αποτελέσει τη μόνιμη κατοικία του Ρ. μέχρι την εποχή της δεύτερης εξορίας του, κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής δικτατορίας.
 

[1942]

Η ασθένεια σε συνδυασμό με τις συνθήκες υποσιτισμού βάζουν και πάλι τη ζωή του σε κίνδυνο. Το Νοέμβριο ο δημοσιογράφος Αλέξανδρος Λιδωρίκης από τις στήλες της εφημερίδας Ακρόπολις απευθύνει έκκληση στο αναγνωστικό κοινό για τη σωτηρία του ποιητή που συνοδεύεται από σχετική επιστολή του ηθοποιού Στέλιου Βόκοβιτς. Ο Γ. Ρ. δεν δέχεται τα χρήματα που μαζεύονται από έρανο που διεξάγεται και ζητά να ενισχυθούν με αυτά όλοι οι δεινοπαθούντες λογοτέχνες.
Προσχωρεί στο μορφωτικό τομέα του ΕΑΜ. Συστήνει στον Κ. Γκοβόστη τον νεαρό Αριστοτέλη Βασιλειάδη που έχει γνωρίσει τον προηγούμενο χρόνο και ο οποίος ξεκινά να εργάζεται ως μεταφραστής. Προκειμένου μάλιστα να αποφευχθεί η σύγχυση που δημιουργεί η συνωνυμία του νεαρού με άλλο μεταφραστή που δουλεύει για τον εκδοτικό οίκο ο Ρ. επινοεί για το φίλο του ένα ψευδώνυμο. Εμφανίζεται έτσι στα ελληνικά γράμματα ο Άρης Αλεξάνδρου.
Αρχίζουν να γράφονται οι Μετακινήσεις, που θα ολοκληρωθούν το 1949. Ο σκληρός απολογισμός του χειμώνα της μεγάλης πείνας γίνεται στην Τελευταία π. Α. [=προ Ανθρώπου] Εκατονταετία, που γράφεται αυτό το καλοκαίρι (Ιούλιος-Αύγουστος):
Λειώσαν τα χιόνια κατέβηκαν πο-
τάμια φύγαν κι αυτά.
Ο θάνατος περπατούσε μεσ’ στη
λάσπη τα χειράμαξα στη λάσπη
Απάνου στην πεσμένη πόρτα του
καλοκαιριού κουβάλαγαν
τους πεθαμένους.    

[1943]

Κυκλοφορούν οι συλλογές Παλιά μαζούρκα σε ρυθμό βροχής (σε ελάχιστα αντίτυπα εκτός εμπορίου) και Δοκιμασία. Η λογοκρισία έχει αφαιρέσει από την τελευταία το ποίημα «Παραμονές ήλιου». Η συλλογή περιλαμβάνει 13 ποιήματα γραμμένα από το Νοέμβριο του ’35 ώς το Δεκέμβριο του ’42. Ο Ρ. αρχίζει να γράφει το μυθιστόρημα Στους πρόποδες της σιωπής.  
Θάνατος του Παλαμά.
 
 

[1944]

Το Μάιο, στη διάσκεψη του Λιβάνου, αποφασίζεται η συγκρότηση κυβέρνησης εθνικής ενότητας με πρωθυπουργό τον Γ. Παπανδρέου.
Στις 26 Ιουλίου η Ηλέκτρα Αποστόλου εκτελείται από τους Γερμανούς. Ο Γ. Ρ., που έχει στο παρελθόν συνεργαστεί μαζί της στα πλαίσια καλλιτεχνικών επιχειρήσεων του ΕΑΜ, γράφει για τον τραγικό θάνατό της το ποίημα «Ηλέκτρα».
Τον Αύγουστο η Λυρική σκηνή ανεβάζει στο θέατρο του Ηρώδου του Αττικού τον Πρωτομάστορα του Μανώλη Καλομοίρη. Ο Ρ. μετέχει στο μπαλέτο της όπερας. Είναι η τελευταία χορευτική του εμφάνιση στη Λυρική σκηνή.    
Τα γερμανικά στρατεύματα υποχωρούν και τα ελληνικά εδάφη σταδιακά απελευθερώνονται. Στις 12 Οκτωβρίου οι Γερμανοί φεύγουν από την Αθήνα. Ο Ρ. διαπιστώνει την καταστροφή του αρχείου του, που είχε εμπιστευθεί προς φύλαξη τα χρόνια της δικτατορίας και της Κατοχής.
Το Νοέμβριο, στο πλαίσιο των εορταστικών εκδηλώσεων για τα 26χρονα του ΚΚΕ, δίνεται μια παράσταση του Επιταφίου στο κέντρο Μαξίμ (μετέπειτα θέατρο Αλίκης Βουγιουκλάκη) σε σκηνοθεσία Γιώργου Σεβαστίκογλου. Είναι η πρώτη παράσταση έργου του Γ. Ρ. στην οποία μάλιστα συμμετέχουν η Αλέκα Παΐζη και η Ασπασία Παπαθανασίου.
Δεκεμβριανά.
 
 

[1945]

Μετά τα Δεκεμβριανά, καθώς οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ διατάσσονται να εκκενώσουν την πρωτεύουσα, ο Ρ. παραδίδει το αρχείο του προς φύλαξη σε έμπιστά του άτομα (ανάμεσα στα χειρόγραφα και το εκτενές πλέον μυθιστόρημα Στους πρόποδες της σιωπής) και ακολουθεί το κύριο σώμα της φάλαγγας. Οι βασικές στάσεις στην πορεία που ακολουθεί είναι Λαμία, Τρίκαλα, Βόλος, Κοζάνη. Στα Τρίκαλα συναντά τον Άρη Βελουχιώτη. Ως συνεργάτης του «Θεάτρου του Λαού της Αθήνας» συγγράφει το μονόπρακτο Η Αθήνα στ’ άρματα, που παρασταίνεται στην Κοζάνη και γνωρίζει μεγάλη επιτυχία. Πρόκειται για το έργο βάσει του οποίου ο Ρ. θα συγγράψει το τρίπρακτο δράμα Μάνα και πολύ αργότερα το Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών.
Μετά τη συμφωνία της Βάρκιζας στις 12 Φεβρουαρίου επιστρέφει με πλήθος κόσμου στην Αθήνα. Διαπιστώνει ότι το αρχείο του έχει καταστραφεί.
[…] ο Γιάννης μας είχε διηγηθεί ότι το Δεκέμβρη του ’44, όταν εγκατέλειπε την Αθήνα με πλήθος κόσμου περνώντας με τα πόδια λαγκάδια και βουνά, άφησε όλα του τα τελευταία χειρόγραφα σε κάποιους φίλους και μετά τη Βάρκιζα που γύρισε στην Αθήνα πήγε να τα ζητήσει κι εκείνοι του είπανε: «Γινότανε χαμός φοβηθήκαμε μη μας κάνουν έρευνα και τα κάψαμε». Κι ο Ρίτσος του συγχώρεσε. «Αφού φοβήθηκαν οι άνθρωποι…».
Άλκη Ζέη, «Ο Ρίτσος και το κοριτσάκι», Η λέξη, 182 (Οκτ.-Δεκ. 2004) 638.
Ανάμεσα στα χειρόγραφά του που χάθηκαν βρίσκονταν κατά μαρτυρία του ίδιου δύο μεγάλα μυθιστορήματα, μια σειρά διηγημάτων, τρία αισθητικά δοκίμια κ.α. Ωστόσο, ό,τι αφήνει στο σπίτι των Φιλιακών στην οδό Παπαναστασίου, σώζεται. Σε αυτά τα διασωθέντα χειρόγραφα συγκαταλέγεται και η πρώτη γραφή του μυθιστορήματος Ασκήσεις ειλικρινείας, βάσει του οποίου θα προκύψει χρόνια αργότερα το πεζό Αρίοστος ο Προσεχτικός αφηγείται στιγμές του βίου του και του ύπνου του.
Συνεργάζεται με τα Ελεύθερα Γράμματα, όπου δημοσιεύει κυρίως μια σειρά μικρά αφηγήματα, και σποραδικά με τον Ριζοσπάστη και τη Νέα Γενιά. Στην κεντρική Λέσχη της ΕΠΟΝ, όπου συχνάζει, συναναστρέφεται ομάδα νέων ποιητών, ανάμεσα στους οποίους και ο Τάσος Λειβαδίτης. Στον ίδιο χώρο γνωρίζεται με τον Μίκη Θεοδωράκη:
Τον πρωτοείδα στη Λέσχη της ΕΠΟΝ, Ακαδημίας και Κριεζώτου, την Άνοιξη του 1945. Είχα αναλάβει να ανακαλύψω και να συγκεντρώσω τους άξιους νέους ποιητές και συγγραφείς, τον Κώστα Κοτζιά, τον Τάσο Λειβαδίτη, τον Μιχάλη Κατσαρό και τόσους άλλους, που το όνομα τους θα το γνώριζε κάποτε όλη η Ελλάδα.
Ο Ρίτσος, ο Βρεττάκος, ο Ρώτας ήταν αυτοί, που ακούγοντας τα κείμενά τους και συζητώντας μαζί τους μια φορά την εβδομάδα, θα βοηθούσαν ώστε να γεννηθεί μια νέα γενιά ποιητών και συγγραφέων, η γενιά της Αντίστασης. Αυτή που δεν θα έβλεπε τα τραγικά δρώμενα απ’ έξω, σαν θεατής, αλλά από μέσα, σαν συμπάσχον οργανικό τμήμα του μαρτυρικού μας λαού στο δρόμο προς τον Γολγοθά, όπως τον είχε καταδικάσει η σκληρή του μοίρα.
Ήταν η σχολή του Γιάννη Ρίτσου…
Μ. Θεοδωράκης, «Για τον Γιάννη Ρίτσο», Ελίτροχος, 4-5 (χειμώνας ’94-’95) 51-52.  
Αρχίζει να γράφει τη Ρωμιοσύνη
και την Κυρά των Αμπελιών.
Τον Μάιο επιστρέφει στην Αθήνα ο Νίκος Ζαχαριάδης από το Νταχάου. Ο Ρίτσος χαιρετίζει την επιστροφή του αφιερώνοντάς του το ποίημα Ο σύντροφός μας Νίκος Ζαχαριάδης, που κυκλοφορεί την ίδια χρονιά από τις εκδόσεις Γκοβόστη. Τον ίδιο μήνα αυτοκτονεί ο Άρης Βελουχιώτης. Με αφορμή το θάνατό του ο Ρ. γράφει τον Ιούνιο Το υστερόγραφο της δόξας, που θα παραμείνει αδημοσίευτο ώς τον Οκτώβριο του 1975.
 Τον Ιούλιο συνθέτει το «Γράμμα στη Γαλλία» για τον πρώτο, μετά την απελευθέρωση, εορτασμό της γαλλικής εθνικής επετείου και το απαγγέλλει στις 14 του ίδιου μήνα σε λαϊκή συγκέντρωση στο Πεδίο του Άρεως. Ο Ροζέ Μιλλιέξ παρουσιάζει το ποίημα στο Παρίσι.
[Βλ. εδώ απόσπασμα από έρευνα των Ελεύθερων Γράμματων, όπου ο Γ. Ρ. εκφράζει τις απόψεις του για τα προβλήματα του «μεταπολεμικού κόσμου».]
 
 

[1946]

Υπογράφει για πρώτη φορά δημοσίευμα με το ψευδώνυμο Πέτρος Βελιώτης στα Ελεύθερα Γράμματα. Το ψευδώνυμο, που θα χρησιμοποιήσει και σε άλλες περιστάσεις μέχρι το 1958, εμπνέεται από το κτήμα στις Βελιές, όπου έχει περάσει αρκετά παιδικά καλοκαίρια.


[1947]

Γνωρίζει τη μετέπειτα γυναίκα του Γαρυφαλιώ Γεωργιάδη:
Ήμουν ακόμη φοιτήτρια. Κάποιοι νέοι – τότε ήμασταν στην ΕΠΟΝ – με έστειλαν στον Ρίτσο να του ζητήσω βιβλία για να διαβάσουν. […] [Τ]ο πήρα απόφαση. Την παραμονή του Ευαγγελισμού, 24 Μαρτίου του 1947, χτύπησα την πόρτα του. Όταν μου άνοιξε, του λέω «σας παρακαλώ θέλω τον κ. Ρίτσο». Μου απαντά: «ο ίδιος, περάστε…».
«Γιάννης Ρίτσος. Έζησε “για ό,τι πρέπει”», (συνέντευξη της Γαρυφαλιώς Ρίτσου), Ριζοσπάστης, 22.10.1995
Επεξεργάζεται τη Ρωμιοσύνη.
Στις 27 Δεκεμβρίου το ΚΚΕ κηρύσσεται παράνομο: ο κομμουνισμός θεωρείται πλέον ποινικό αδίκημα και όσοι προπαγανδίζουν τις αρχές του απειλούνται με ποινές που φτάνουν ώς το θάνατο.
 
 

[1948]

Τον Ιούλιο ο Ρ. συλλαμβάνεται και εκτοπίζεται στο στρατόπεδο Κοντοπούλι της Λήμνου, όπου αρχίζει, το Δεκέμβριο, να γράφει το Καπνισμένο τσουκάλι. Συγγράφει επίσης δύο Ημερολόγια εξορίας και τα θεατρικά Τμήμα μεταγωγών και Οι άνθρωποι μοιάζουν με τα δέντρα. Τα δύο τελευταία θα καταστραφούν. Κατά την παραμονή του στη Λήμνο,  αλλά και σε όλους τους τόπους εξορίας, καταφεύγει στη ζωγραφική. Οι ακουαρέλες και τα σκίτσα που ζωγραφίζει στη Λήμνο σώζονται κρυμμένα σε ένα σακάκι που στέλνει στην αδερφή του Νίνα μαζί με άλλα προσωπικά του αντικείμενα.    
 
 

[1949]

Το Μάιο ο Ρ. Μεταφέρεται στη Μακρόνησο, όπου συγγράφει τον Πέτρινο Χρόνο. Κρατά σημειώσεις για τη συλλογή Οι γειτονιές του κόσμου. Ανάμεσα στους συνεξόριστούς του και οι Λειβαδίτης, Δεσποτόπουλος, Κατράκης, Καρούσος. Σύντροφοί του, και κυρίως ο Μάνος Κατράκης, θάβουν τα χειρόγραφα αυτής της περιόδου και καταφέρνουν έτσι να τα περισώσουν. Ο Μάνος Κατράκης τα παραδίδει αργότερα στον συγγραφέα, ενώ εκείνος τα θεωρούσε χαμένα. Τα ζωγραφικά έργα βγαίνουν από το στρατόπεδο χάρη σε κάποιο συνεξόριστό του. Στο πιεστικό αίτημα των αρχών να υπογράψει «δήλωση μετανοίας» ο Ρ. αντιστέκεται και τελικά δεν υπογράφει.
  
 
 


19091919192919391949195919691979198919992009


 


Το υλικό της ενότητας έχει αντληθεί από το επετειακό λεύκωμα «Γιάννης Ρίτσος 2009: Εκατό χρόνια από τη γέννησή του», έκδοση του ΕΚΕΒΙ, καθώς και από τις ακόλουθες πηγές:
- Βαλέτας Γ., «Σχεδίασμα χρονολογίας Γιάννη Ρίτσου», Αιολικά Γράμματα, 32-34 (Μάρτης-Ιούνης 1976).
- Κακλαμανάκη Ρούλα, Γιάννης Ρίτσος, η ζωή και το έργο του, Αθήνα 1999.
- Κώττη Αγγελική, Γιάννης Ρίτσος. Ένα σχεδίασμα βιογραφίας, Αθήνα 2009.
- Μακρυνικόλα Αικατερίνη, Βιβλιογραφία Γιάννη Ρίτσου 1924-1989, Αθήνα 1993.
- Πετρόπουλος Θ., «Χρονολόγιο του Γιάννη Ρίτσου», Διαβάζω, 205 (Δεκέμβριος 1988) 34-46.
- Πιερά Ζεράρ, Η μακριά πορεία ενός ποιητή, Αθήνα 1983.
- Ρίτσου-Γλέζου Λούλα, Τα παιδικά χρόνια του αδελφού μου Γιάννη Ρίτσου, Αθήνα 1981.

Τέλος, στοιχεία έχουν αντληθεί από τα εισαγωγικά κείμενα του Κώστα Νίτσου στις εκδόσεις των θεατρικών έργων: Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα, Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών, Τα ραβδιά των τυφλών και Ο λόφος με το συντριβάνι.




ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΟΥ | ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ