Στοιχεία Βιογραφίας
 


19091919192919391949195919691979198919992009

[1930]

Πέντε ποιήματα δημοσιεύονται στο περιοδικό Εβδομάς με το ψευδώνυμο Ι. Σοστίρ, που είναι αναγραμματισμός του ονόματος του Γ. Ρ. Τον Απρίλιο πεθαίνει η Μαρία Πολυδούρη. Ο Γ. Ρ. της έχει αφιερώσει το ποίημα «Σπασμένα φτερά», που θα δημοσιευθεί τον επόμενο χρόνο στο περιοδικό Εβδομάς. Βγαίνει από το Σωτηρία, έχοντας εξαντλήσει το επιτρεπτό όριο παραμονής της τριετίας. Το Σεπτέμβριο μεταφέρεται στο Άσυλο Φυματικών Καψαλώνας κοντά στα Χανιά. Το Νοέμβριο, με επιστολή του στην εφημερίδα Εφεδρικός Αγών των Χανίων, που συνυπογράφεται και από άλλους ασθενείς, καταγγέλλει τις άθλιες συνθήκες στο θεραπευτήριο και εκφράζει την αγανάκτησή του για την αδιαφορία των αρχών. Ένα μήνα μετά τη δημοσίευση της επιστολής οι ασθενείς μεταφέρονται στο σανατόριο του Αγίου Ιωάννου.
Στις 3 Μαΐου ιδρύεται το Εθνικό Θέατρο με νόμο που υπογράφει ο υπουργός Παιδείας Γεώργιος Παπανδρέου.
 
 

[1931]

Τρία ποιήματα του Γ. Ρ. δημοσιεύονται στο περιοδικό Εβδομάς τον Ιανουάριο με το ψευδώνυμο Ι. Σοστίρ. Δημοσιεύει επίσης ένα ποίημα στο περιοδικό Τικ-Τακ και μια σειρά πεζών ημερολογιακού χαρακτήρα με το γενικό τίτλο «Απ' το ημερολόγιον ενός φθισικού» που αντανακλούν τη ζοφερή πραγματικότητα του Φθισιατρείου στην εφημερίδα των Χανίων Παρατηρητής.
Τι θα πεις φτωχέ; Τι θα πεις αρρωστημένε; Ποιος θα ακούσει τη συντριμμένη φωνή σου που χάνεται πριν ακουστεί; Ποιος θα σε προσέξει; Ποιος θα νιώσει τον πόνο σου; Κανείς, κανείς. Μην καρτερείς. Ό,τι μπορείς να προσμένεις πρόσμενέ το απ’ τον εαυτό σου. Κοίταξε οι δυνατοί γελούν απ’ το ύψος της επικράτησής των. […] «Όπου υπάρχει πόνος είναι τόπος ιερός», είπε ο μεγάλος Άγγλος συγγραφέας. Μα οι μικρόψυχοι άνθρωποι δεν το καταλαβαίνουν καθόλου.
Ι. Ρ. [=Γιάννης Ρίτσος], «Απ' το ημερολόγιον ενός φθισικού», εφ. Παρατηρητής, Χανιά 15.3.1931.   
Η ασθένεια παρουσιάζει ύφεση και τέλος Οκτωβρίου ο Ρ. επιστρέφει στην Αθήνα. Εν τω μεταξύ η αδερφή του Λούλα έχει παντρευτεί και έχει φύγει τον Απρίλιο στην Αμερική, από όπου τον συνδράμει με μικρή οικονομική βοήθεια. Ο Ρ. διευθύνει το καλλιτεχνικό τμήμα της «Εργατικής Λέσχης» της Αριστεράς. Συνδέεται με το μορφωτικό σύλλογο της Αριστεράς «Πρωτοπόροι», συνεργάζεται στο ομώνυμο περιοδικό και αργότερα στους Νέους Πρωτοπόρους (μετονομασία του ίδιου περιοδικού).      
 
 

[1932]

Ο πατέρας του εισάγεται στο δημόσιο ψυχιατρείο Δαφνί. Η νέα οικογενειακή τραγωδία ολοκληρώνει ένα κύκλο συμφορών που αποτυπώνονται σε ποίημα που αφιερώνει στον πατέρα του ωθώντας τους μελετητές του έργου του να διακρίνουν αργότερα μια «αυτοβιογραφική ιδιοτυπία του έργου του Ρίτσου» (Βελουδής) αυτής της περιόδου:
[…]
Η πρωτοθυγατέρα σου, θάμπος του αγέρα και της γης,
που τα μαλλιά της τα χρυσά, όπως έλυνε ως το γόνα
χύνονταν δυό ποτάμια φως κ’ έτρεμαν γύρω άνθη σιγής,
σε χέρια βάναυσα έπεσε, σκυφτή σ’ άγονο αγώνα.
 
Κ’ η δεύτερη, η αμίλητη, σαν πονεμένη προσευχή,
πούχε δυό χέρια διάφανα σα σταυρωμένα κρίνα,
τώρα, σ’ ένα ταμείο βουβή, με νυχτωμένη την ψυχή,
μετράει ξένα νομίσματα, κι αυτή κρατάει την πείνα.
 
Κι ο ωραίος σου γιός, φως κι αρετή, που πίστευες – καημός βουβός –
πως θάσπαγε, μονάχα αυτός, του ίσκιου την αλυσσίδα,
στα εικοσιδυό του εκίνησε κι έσβησε πέρα, στο Νταβός,
πριν βάλει το μακρύ σπαθί και τη χρυσή επωμίδα.
 
Κι η άγια γυναίκα σου έσβησε μονάχη της στην ερημιά,
σε σανατόριο μακρινό, κι όλο-όλο είχεν αφήσει
το μέγα πατρογονικό διαμάντι της κληρονομιά
στο νεκρό γιο της, που κρυφό της τόχαμε κρατήσει.
 
Τρύπησε ο σκόρος το ψηλό καπέλο σου, και με καιρό
ξέφτησε το αλαζονικόν ύφος απ’ τη μορφή σου,
μα δεν ξεχνούσες να περνάς στο πέτο σου ένα ρόδο ωχρό
που να θυμίζει την ευγένεια της καταγωγής σου
 
Θαρρώ σε βλέπω ως έδινες επίσημα και ιπποτικά
το χέρι σου, ίδιος βασιλιάς, να κατεβεί απ’ τ’ αμάξι
κομψή η μητέρα που ύψωνε σ’ άνεργα δάχτυλα λευκά
νέφος αχνό το φραμπαλά όλο πούλιες και μετάξι.
 
Πάνε τ’ αμάξια τ’ άλογα τα κυνηγετικά σκυλιά,
άδειασε η κάσσα κι άδειασες απ’ όλων τη φιλία,
μόνο οι καθρέφτες έκπληκτοι, που αναπολούσαν τα παλιά,
σε βλέπαν, φάσμα, να μετράς τίτλους και μεγαλεία.
 
Τις νύχτες, μες στο κρύο, γυμνός, κ’ εκραύγαζες απ’ τ’ ανοιχτά
παράθυρα, να φοβηθούν οι «τίγρεις της αβύσσου»
ή φώναζες τα ονόματα των πεθαμένων, και μετά
σώπαινες, τον αντίλαλο ν’ ακούσεις της φωνής σου.
 
Χειρονομούσες έξαλλος κι άλλοτε πάλι σοβαρός
με προσοχή ψαλίδιζες κουρέλια και χαρτόνια,
να κρέμαγες παράσημα στο στήθος σου και πάρα μπρος
ίσκιων στρατιές περνούσανε πάνω σ’ αιώνια χιόνια.
   
Πατέρα, εγίνης «ένδοξος των αγαλμάτων στρατηγός».
Ω, τι καλά, που στο «Δαφνί» μένεις φυλακισμένος
κ’ έτσι δε θάχει σημασία καμιά που εγώ, ο στερνός σου γιος,  
σου γράφω από τη «Σωτηρία» βουβός κι απαυδισμένος.
 
«Στον πατέρα μου», Τρακτέρ  
  
 

[1933]

Δημοσιεύει ένα ποίημα στους Νέους Πρωτοπόρους με το ψευδώνυμο Ι. Σοστίρ. Τον Απρίλιο η αδερφή του Λούλα επανεγκαθίσταται στην Ελλάδα μαζί με τον γιο της. Το καλοκαίρι ο Ρ. προσλαμβάνεται στο «Θέατρο Κυψέλης», στον οπερετικό θίασο της Ζωζώς Νταλμάς, και εργάζεται ως ηθοποιός και χορευτής. Εμφανίζεται στο μπαλέτο της μουσικής κωμωδίας Η κοκότα με τους μενεξέδες των Χρήστου Γιαννακόπουλου και Γ. Κυπαρίσση.  
Από τις 30 Ιανουαρίου ο Αδόλφος Χίτλερ είναι ο νέος καγκελάριος της Γερμανίας και η απαρχή της επικράτειας του ναζισμού στην Ευρώπη έχει ήδη συντελεστεί. Στις 16 Δεκεμβρίου, στην περίφημη «Δίκη της Λειψίας», ο ηγέτης του βουλγαρικού Κ.Κ., Γκεόργκι Ντιμιτρόφ, εκφωνεί έναν ηρωικό λόγο εναντίον του φασισμού ως κατηγορούμενος για την πυρκαγιά του Ράιχσταγ. Το περιστατικό αφηγείται ποιητικά ο Ρίτσος στο ποίημα «Γερμανία», όπου οι κοινωνικοί αγώνες των Ευρωπαίων κομμουνιστών συνδυάζονται με την αντίσταση στο εθνικοσοσιαλιστικό καθεστώς: ήδη «[η] έμπνευσή του απαντάει άμεσα στους ιστορικούς ερεθισμούς και η μετουσίωση και η γραφή βαδίζουν παράλληλα προς τα γεγονότα» (Διαλησμάς).
[…]
Ω Γερμανία, Γερμανία, διαμάντι αστραφτερό
στης γης το διάδημα έφεγγες, του πνεύματος κοιτίδα,
σούδινε ο Βαγκνερ το ρυθμό κι ο Γκαίτε το φτερό
κ’ έπαιζε στο πελεκητό σου πρίσμα η νύχτα ακτίδα.
[…]
Τώρα, σ’ ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης κλειστή,
η ζωή με τραγική σιωπή τα σίδερα δαγκώνει˙
στα έντρομα βλέμματα το φως έχει απαγχονιστεί
κ’ εξαρθρωμένοι δέθηκαν στην πλάτη πίσω οι αγκώνοι.
 
Είσαι οπλοστάσιο απέραντο κ’ οι μπούκες κανονιών
σαν ουρανίσκοι χαοτικοί διψούν τη γεύση αιμάτων˙
ο ιμπεριαλισμός χοντρός με τα χρυσά λορνιόν
του εργάτη βλέπει την καρδιά μεταλλουργείο χρημάτων.  
[…]
Σταυρώσανε τη λευτεριά και τον ανθρωπισμό
απάνου στον Κυρτό Σταυρό με τα καρφιά δουλείας˙
ο νους καταδικάστηκε σ’ άνυδρο μαρασμό
κι αυτοκτονούν τα αισθήματα στην άβυσσο δειλίας.
 
Το στίγμα της ατίμωσης στο κούτελο της γης
το πυρωμένο σίδερο του φασισμού καρφώνει˙
σπηρούνια μοναχά χτυπούν στον τάφο της σιγής
και κρέμονται παράσημα σ’ άναντρα στήθια οι φόνοι.
 
Ω, εσείς, αντρείοι της μάστιγος κ’ ήρωες των σφαγών
που ανθρώπινο αίμα πίνετε σ’ επίχρυσα κρανία,
η πυρκαϊά του Ράιχσταγ σα φλόγινη σιαγών
τη σάρκα σας θα ροκανά στων χρόνων τη μανία.
[…]
Ω, Γερμανία, δεν πέθανες˙ τη δύναμή σου εμείς
μες στη ματιά του Ντημητρώφ είδαμε σαν καθρέφτη
και στη φωνή του ακούσαμε το βήμα της ορμής
που με το δείπνο των δακρύων δυνάμωσε κ’ εθρέφτη.
 
«Γερμανία», Τρακτέρ
Στο εξής, εκτός από τα ποιήματα που αντανακλούν το γενικό ενδιαφέρον του Ρ. για τους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες των ανθρώπων, αρκετά ποιήματα ξεκινούν να γράφονται την ημέρα που οι εφημερίδες δημοσιεύουν μια είδηση, εμφαίνοντας τον «επικαιρικό» χαρακτήρα της ποίησής του και απαθανατίζοντας μεγάλες και μικρές στιγμές της ιστορίας.   
 
 

[1934]

Γνωρίζεται με τον εκδότη Κώστα Γκοβόστη. Κυκλοφορεί το Τρακτέρ, η πρώτη ποιητική συλλογή του Γ. Ρ. Η μεσοπολεμική αριστερή κριτική χαιρετίζει το έργο με ενθουσιασμό διατηρώντας ωστόσο επιφυλάξεις για τον κάπως «θεαματικ[ό] και λίγο οραματικ[ό], σαν ονειρώδικ[ο] χαρακτήρα των ποιητικών του εικόνων» [Ν. Βιτώλης (=Νίκος Βαλαβανίδης) ] – καθώς και για τη «σκοτεινή, [τ]η μπερδεμένη γλώσσα, το περιττό νοητικό παραφόρτωμα της φράσης», που «κάνει την ποίηση του Ρίτσου απρόσιτη στις πλατιές μάζες αναγνωστών» [Αλεξάνδρα Αλαφούζου ]. Επισημαίνεται ακόμα η «απήχηση» Καρυωτάκη [Κλ. Παράσχος ], παρατήρηση που φέρει κάποτε έντονο το αρνητικό επίχρωμα της ένταξης της ποίησης του Ρίτσου στο κλίμα του «Καρυωτακισμού» [Αν. Καραντώνης ]. Ξεκινά η συνεργασία του Γ. Ρ. με τον Ριζοσπάστη, όπου θα δημοσιεύσει μια σειρά ποιημάτων με το ψευδώνυμο Γ. Σοστίρ. Γίνεται μέλος του ΚΚΕ. Το καλοκαίρι εμφανίζεται ως χορευτής στο θερινό θέατρο «Αθήναιον» του Αντρέα Μακέδου.
Εκδίδεται η πρώτη συγκεντρωτική έκδοση των καβαφικών Ποιημάτων, μέσω της οποίας ο Γ. Ρ. θα μελετήσει συστηματικά το έργο του Αλεξανδρινού ποιητή [Γ. Βελουδής, «Ο καβαφικός Ρίτσος», Αφιέρωμα στον Γιάννη Ρίτσο, Αθήνα 1981, 174].  
 
 

[1935]

Η έκδοση της δεύτερης συλλογής του Γ. Ρ., Πυραμίδες, πραγματοποιείται την ίδια χρονιά με την έκδοση του Μυθιστορήματος του Σεφέρη και της Υψικαμίνου του Εμπειρίκου. Ο Γ. Ρ. δεν καταφέρνει να διασκεδάσει εντελώς τις δογματικές υποψίες της αριστερής κριτικής που αποφαίνεται τώρα ότι η ποίησή του «δε βρίσκεται σε πραγματική σχέση με τη λαϊκή μάζα», και τον κατηγορεί για «εγωκεντρισμό», εκτός από την επίμονη επισήμανση της «εξεζητημένης γλώσσας», της «τεχνικής επιτήδευσης» και της «υπερεκτίμησης της φόρμας» [Αλεξάνδρα Αλαφούζου ]. Οι Πυραμίδες ωστόσο απολαμβάνουν μια θερμή υποδοχή εκ μέρους του Αιμίλιου Χουρμούζιου, που έχει ήδη μετακινηθεί προς την πλευρά του τροτσκισμού, και επικεντρώνεται στο συνολικό χαρακτήρα των ποιημάτων του Ρ.
Ξεκινά η συνεργασία του Γ. Ρ. με τον εκδοτικό οίκο Γκοβόστη, όπου θα εργαστεί ως επιμελητής και διορθωτής κειμένων, ενώ εξακολουθεί να εργάζεται και στο θέατρο. Εμφανίζεται στο χειμερινό θέατρο «Αλάμπρα» με το θίασο του Πέτρου Κυριακού ως χορευτής. Παίρνει μέρος στη μουσική ηθογραφία Ένα ταξίδι στ’ Αλγέρι, με  λιμπρέτο Μήτσου Βασιλειάδη και Αλέκου Σακελάριου.
Τα εκτενή ποιήματα Ο ξένος και Ο λύχνος των φτωχών και των ταπεινών, που συγγραφεί αυτή την εποχή ο Ρ., δεν σηματοδοτούν απλώς την εγκατάλειψη του παραδοσιακού στίχου αλλά και τη στροφή του Ρ. σε νέες ποιητικές προοπτικές. Και τα δύο ποιήματα θα συμπεριληφθούν στη συλλογή Δοκιμασία.  
Στις 6 Ιουνίου στη Γερμανία ο Fiete Schulze, στέλεχος του Κ.Κ. του Αμβούργου, άλλο ένα θύμα της ναζιστικής τρομοκρατίας, εκτελείται με πέλεκυ. Στις 11 Ιουνίου ο Ρ. του αφιερώνει ένα ποιητικό «Μνημόσυνο», που δημοσιεύεται στον Ριζοσπάστη με το ψευδώνυμο Γ. Σοστίρ.    
Οι ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις του έτους σημαδεύονται από το κίνημα της 1ης Μαρτίου, ως συνισταμένης των συνωμοτικών ενεργειών της βενιζελικής παράταξης, και του αντικινήματος Κονδύλη τον Οκτώβριο για την παλινόρθωση του βασιλιά.   
 
 

[1936]

Ο Γ. Ρ. χρησιμοποιεί για πρώτη φορά το ψευδώνυμο Κώστας Ελευθερίου υπογράφοντας τρία ποιήματα που δημοσιεύει στα Νέα Γράμματα. [Κόκορης (2003), 11-18]. Το ψευδώνυμο του εξασφαλίζει μια θερμή υποδοχή από τον Αντρέα Καραντώνη, ο οποίος μέχρι αυτή τη στιγμή έχει εκφραστεί ιδιαιτέρως αρνητικά για τα ποιήματα του Ρ.
Τον Μάιο, μεγάλη απεργία στη Θεσσαλονίκη προκαλεί αναταραχές, στη διάρκεια των οποίων σκοτώνεται ο Τάσος Τούσης. Εμπνευσμένος από το θρήνο της μητέρας του νέου, όπως αποτυπώνεται σε πρωτοσέλιδη φωτογραφία του Ριζοσπάστη, ο Ρ. γράφει τον Επιτάφιο. Τρία από τα άσματα της σύνθεσης δημοσιεύονται στις 12 Μαΐου στον Ριζοσπάστη. Λίγες εβδομάδες αργότερα τα 14 πρώτα από τα είκοσι άσματα της τελικής σύνθεσης κυκλοφορούν σε βιβλίο, που θα αποτελέσει την πρώτη έκδοση του Επιτάφιου. Τα έξι τελευταία βρίσκονται ακόμα υπό σύνθεση. Τα 10.000 αντίτυπα αυτής της έκδοσης πουλιούνται σε ελάχιστο διάστημα, εκτός από τα τελευταία 250, που κατάσχονται μετά το πραξικόπημα της 4ης Αυγούστου και καίγονται.
Ο Ρ. Γράφει το ποίημα Μια πυγολαμπίδα φωτίζει τη νύχτα, που θα συμπεριληφθεί στη συλλογή Δοκιμασία.
 
 

[1937]

Η αδερφή του Γ. Ρ. Λούλα εισάγεται το Φεβρουάριο στο Δαφνί. Η νέα οικογενειακή συμφορά είναι ένα οξύ πλήγμα για το Γ. Ρ., που εκφράζεται ποιητικά στο Τραγούδι της αδελφής μου. Η σύνθεση κυκλοφορεί τον Ιούλιο. Η θερμή και πηγαία υποδοχή που της επιφυλάσσει ο Παλαμάς αποτυπώνεται στο διάσημο στίχο από το τετράστιχο που αφιερώνει ο ποιητής στο νεαρό ομότεχνό του: «Παραμερίζουμε, ποιητή, για να περάσης».
Ο Ρ. εμφανίζεται (ήδη από το 1936) στο θέατρο «Αθήναιον» του Αντρέα Μακέδου. Συμμετέχει ως χορευτής στην επιθεώρηση Αθήναι – Παρίσι του Δημήτρη Ευαγγελίδη και του Αλέκου Σακελάριου.
Υποτροπή της φυματίωσης τον οδηγεί σε σανατόριο της Πάρνηθας. Γίνεται μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών μετά από πρόταση της Έλλης Αλεξίου, της Γαλάτειας Καζαντζάκη και της Σοφίας Μαυροειδή-Παπαδάκη.
[ Φωτογ. της εποχής]
 
 

[1938]

Το Μάρτιο ο Γ. Ρ. ολοκληρώνει τη σύνθεση Η αποθέωση του δρόμου, που αφιερώνει στον Παλαμά. Το ποίημα δεν εκδίδεται ποτέ, ωστόσο αποστέλλεται στον Παλαμά, ο οποίος το έχει σίγουρα υπόψη του, όταν στις 26 Ιουνίου σε σχόλιό του για τον Γ. Ρ. αναφέρεται και στους ποιητικούς ήρωες αυτού του έργου, Σωκράτη και Αλκιβιάδη:
Γνώρισα τις Πυραμίδες του, το Μνημόσυνο της αδερφούλας του, την Εαρινή Συμφωνία του, το Σωκράτη και τον Αλκιβιάδη, θαύμασα και κήρυξα την πρωτοφανή του δεξιοσύνη, ακούραστο στο στίχο και τη μεγαλωσύνη του στην ποίηση.
Κ. Παλαμάς, Ελεύθερον Βήμα, 26 Ιουνίου 1938
Το έργο παραμένει ανέκδοτο.
Κυκλοφορεί η Εαρινή συμφωνία. Ο Γ. Ρ. επιστρέφει στην Αθήνα από την Πάρνηθα. Εργάζεται στο θίασο της Κατερίνας Ανδρεάδη, στο θερινό της θέατρο. Εμφανίζεται ως «εκκλησάρης» στην παράσταση Πολύ κακό για το τίποτα του Σαίξπηρ σε μετάφραση του Νικόλαου Ποριώτη. Στο πρόγραμμα της παράστασης συγκαταλέγεται με το ψευδώνυμο Ιωάννης Γεωργίου. Το χειμώνα προσλαμβάνεται στο Εθνικό Θέατρο. Εμφανίζεται ανωνύμως σε παράσταση του σαιξπηρικού Άμλετ, του Αρχοντοχωριάτη του Μολιέρου κ.α. Η επαφή του με το έργο του Σαίξπηρ ανιχνεύεται και σε επίπεδο προσωπικής δημιουργίας στο Όνειρο καλοκαιρινού μεσημεριού, που γράφει αυτή την εποχή.  
Στις 5 Νοεμβρίου πεθαίνει στο ψυχιατρείο ο πατέρας του.
Γνωρίζεται με τη νεαρή Καίτη Δρόσου η οποία μαρτυρεί: «Ζούσε τότε σε μια ντοστογιεφσκική σοφίτα, στην οδό Β. Ουγκώ, με μοναδική επίπλωση ένα σιδερένιο κρεβάτι κι ένα μπαούλο». [«Τον Γιάννη τον γνώρισα…», Η Καθημερινή (ένθετο: «Επτά Ημέρες»), 12.11.2000].
Κυκλοφορούν τα Άπαντα του Κ. Γ. Καρυωτάκη από τις εκδόσεις Γκοβόστη [1937].
[ Φωτογ. της εποχής]
 

[1939]

Κηρύσσεται ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος. Ο Γ. Ρ. αρχίζει να γράφει το Εμβατήριο του ωκεανού. Η Λούλα βγαίνει από το Δαφνί. Ο Γ. Ρ. συμμετέχει στην παράσταση του Εθνικού Βασιλιάς Ριχάρδος Γ΄ του Σαίξπηρ. Στη διανομή των ρόλων εμφανίζεται με το ψευδώνυμο Ι. Βάμβας. Με το ίδιο ψευδώνυμο συμμετέχει το Δεκέμβριο στο μπαλέτο της κωμωδίας Δημιουργηθέντα συμφέροντα του Υάκινθου Μπεναβέντε.
Στις 5 Μαρτίου ιδρύεται η Εθνική Λυρική Σκηνή ως τμήμα του Εθνικού Θεάτρου.
 
 
 


19091919192919391949195919691979198919992009


 


Το υλικό της ενότητας έχει αντληθεί από το επετειακό λεύκωμα «Γιάννης Ρίτσος 2009: Εκατό χρόνια από τη γέννησή του», έκδοση του ΕΚΕΒΙ, καθώς και από τις ακόλουθες πηγές:
- Βαλέτας Γ., «Σχεδίασμα χρονολογίας Γιάννη Ρίτσου», Αιολικά Γράμματα, 32-34 (Μάρτης-Ιούνης 1976).
- Κακλαμανάκη Ρούλα, Γιάννης Ρίτσος, η ζωή και το έργο του, Αθήνα 1999.
- Κώττη Αγγελική, Γιάννης Ρίτσος. Ένα σχεδίασμα βιογραφίας, Αθήνα 2009.
- Μακρυνικόλα Αικατερίνη, Βιβλιογραφία Γιάννη Ρίτσου 1924-1989, Αθήνα 1993.
- Πετρόπουλος Θ., «Χρονολόγιο του Γιάννη Ρίτσου», Διαβάζω, 205 (Δεκέμβριος 1988) 34-46.
- Πιερά Ζεράρ, Η μακριά πορεία ενός ποιητή, Αθήνα 1983.
- Ρίτσου-Γλέζου Λούλα, Τα παιδικά χρόνια του αδελφού μου Γιάννη Ρίτσου, Αθήνα 1981.

Τέλος, στοιχεία έχουν αντληθεί από τα εισαγωγικά κείμενα του Κώστα Νίτσου στις εκδόσεις των θεατρικών έργων: Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα, Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών, Τα ραβδιά των τυφλών και Ο λόφος με το συντριβάνι.




ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΟΥ | ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ