Στοιχεία Βιογραφίας
 


19091919192919391949195919691979198919992009

[1921]

Ο Γιάννης και η Λούλα τελειώνουν το σχολαρχείο. Ο Γιάννης περνά το καλοκαίρι στις Βελιές με τον πατέρα του, ενώ η Λούλα στο σπίτι της Μονεμβασιάς, όπου φροντίζει τον αδερφό τους Μίμη και τη μητέρα τους που έχουν εν τω μεταξύ αρρωστήσει από φυματίωση. Στις 6 Αυγούστου ο Μίμης, δόκιμος αξιωματικός του Βασιλικού Ναυτικού, πεθαίνει σε κλινική της Αθήνας, παρά την προηγούμενη πολύμηνη θεραπεία του σε σανατόριο στο Νταβός της Ελβετίας. Χρόνια αργότερα ο Ρίτσος θα του αφιερώσει το ποίημα Ο μικρός αδελφός των γλάρων. Η μητέρα του, που δεν μαθαίνει ποτέ για το θάνατο του παιδιού της, πεθαίνει κι αυτή στις 11 Νοέμβριου σε σανατόριο του Πηλίου, όπου έχει μεταφερθεί. Η ανάμνησή της παραμένει ζωντανή στο έργο του Ρ., θέμα που θα σχολιάσει ο Τάσος Λειβαδίτης:
Μοναδικό, σχεδόν, στήριγμα μέσα σ’ αυτό το χάος των ερωτημάτων και των αντεγκλήσεων, τα παιδικά χρόνια, η μητέρα, που σ’ όλο το έργο του Ρίτσου είναι πάντα παρούσα, τρυφερή κι άγια μικρογραφία της ίδιας της δημιουργίας.
Τ. Λειβαδίτης, «Γιάννη Ρίτσου: “Ορέστης”. “Ίσως μονάχα το δικό μας αίμα να μας ξεδιψάει”», Γιάννης Ρίτσος. Μελέτες για το έργο του, Αθήνα 1975, 237. [Βλ. επίσης και Χρύσα Προκοπάκη, «Ο κύκλος των μυθολογικών ποιημάτων του Ρίτσου», Θεατρικά Τετράδια, 2 (Ιανουάριος 1980) 7-8].
Εν τω μεταξύ η οικογένεια έχει καταρρεύσει οικονομικά. Το πάθος της χαρτοπαιξίας του Ελευθέριου Ρίτσου αποβαίνει ολέθριο για τον ίδιο και την οικογένειά του. Ο Γιάννης και η Λούλα φοιτούν από το Σεπτέμβριο στο γυμνάσιο του Γυθείου και φιλοξενούνται αρχικά στο σπίτι των θείων τους, Νίκου και Όλγας Βουζουναρά, αδελφών της μητέρας τους.  
     
 

[1922]

Η μαζική ανεργία και ο πληθωρισμός μετά τη μικρασιατική καταστροφή δυσχεραίνουν τα οικονομικά της οικογένειας. Κατά τη διάρκεια της φοίτησης τους στο γυμνάσιο τα δύο αδέρφια αναγκάζονται να αλλάζουν συνεχώς μέρος διαμονής. Περνούν μεγάλο διάστημα στο νησάκι Κρανάη, στον πύργο Τζανετάκη, στο σπίτι του φαροφύλακα.
Κυκλοφορεί στην Αλεξάνδρεια το Φως που καίει του Κ. Βάρναλη.
[…]    
χαιρόμουν να ζω στην ωραία εποχή των μεγάλων
κοινωνικών ανακατατάξεων
και στο Φως που Καίει του Βάρναλη.
 
[Το τερατώδες αριστούργημα]
 
 

[1924]

Με το ψευδώνυμο Ιδανικό Όραμα ο Γ. Ρ. δημοσιεύει το πεζό «Ένα μάθημα» στη Διάπλαση των Παίδων.
Το ΣΕΚΕ μετονομάζεται σε ΚΚΕ.   
 
 

[1925]

Ο Γ. Ρ. δημοσιεύει δύο ποιήματα στο περιοδικό Διάπλασις των Παίδων.
Κατά τον τελευταίο χρόνο της φοίτησής του στο γυμνάσιο του Γυθείου ξεκινά στο ίδιο σχολικό περιβάλλον τη γυμνασιακή του θητεία ο Νικηφόρος Βρεττάκος.
Στη δική μου [τάξη], ανάμεσα σε εκατό μαθητές, δε βρισκόταν κανένα άλλο παιδί, που να μπορώ να μιλώ μαζί του για βιβλία, για ποιητές και για φιλοσόφους. Έτσι, ήταν πολύ φυσικό να ξαφνιαστώ, όταν μια μέρα, […] άκουσα τρεις νέους της τάξης του Ρίτσου να λένε […]: «Ο Γιαννούλης γράφει ποιήματα». Κοίταξα αυτό το Γιαννούλη. Ήταν ένα παιδί ψηλό, λιγνό, ευγενικό, εύθραυστο […] Σου τραβούσε την προσοχή, γιατί ανάμεσα στα πολλά χωριατόπουλα […] το ξεχώριζε η μοναξιά του και η φινέτσα του. Μ’ ένα και μόνο πρόσωπο έκανε συντροφιά. Ήταν η αδελφή του […]. Δε δώσαμε γνωριμία και δεν ανταλλάξαμε ποτέ ούτε μια λέξη, όσο που τέλειωσε το σχολικό έτος κι εκείνος με την αδελφή του έφυγαν, ασφαλώς στηριγμένοι ο ένας στο μπράτσο του άλλου, έτσι όπως τους έβλεπα πάντοτε.
Νικηφόρος Βρεττάκος, «Οι μνήμες της Μονοβασιάς στην ποίηση του Γιάννη Ρίτσου», Αφιέρωμα στον Γιάννη Ρίτσο, Αθήνα 1981, 76-77.  
Το Σεπτέμβριο τα δύο αδέλφια μετακομίζουν στην Αθήνα, την εποχή που η Ελλάδα οφείλει να απορροφήσει, σύμφωνα με τους όρους της συνθήκης της Λωζάννης, ενάμιση εκατομμύριο πρόσφυγες, που διπλασιάζουν σχεδόν τον πληθυσμό της. Ο πατέρας τους δεν είναι πλέον σε θέση να τους βοηθήσει οικονομικά: Ένα χρηματικό ποσό που παραδίδει στη Λούλα μετά την πώληση του κτήματος στις Βελιές είναι η τελευταία οικονομική ενίσχυση που παρέχει στα δύο ανήλικα παιδιά του. Με μόνο σταθερό έσοδο ένα μηνιαίο έμβασμα του αδερφού της μητέρας τους Λεωνίδα, που ζει στο Λονδίνο, τα δύο αδέλφια είναι αναγκασμένα να εργάζονται για να επιβιώσουν. Πρώτη δουλειά για τον νεαρό Ρίτσο: δακτυλογράφος, ενώ αργότερα προσλαμβάνεται στη συμβολαιογραφική υπηρεσία της Εθνικής Τράπεζας ως αντιγραφέας.
Από τον Ιούνιο κυβερνά δικτατορικά την Ελλάδα ο Θεόδωρος Πάγκαλος.
 
 

[1926]

Το τρίτο κρούσμα φυματίωσης στην οικογένεια σημειώνεται με την προσβολή του ίδιου του Γ. Ρ. Τα δύο αδέλφια αναγκάζονται να αφήσουν το ξενοδοχείο, όπου διαμένουν από την προηγούμενη χρονιά, και να μεταφερθούν σε ένα νοικιασμένο δωμάτιο. Ο Γ. Ρ. περνάει την Άνοιξη στη Μονεμβασιά καθ’ υπόδειξη του γιατρού του, προκειμένου να επιταχύνει την ανάρρωσή του. Εκεί αρχίζει να συνθέτει τα ποιήματα των ανέκδοτων συλλογών Δάκρυα και Χαμόγελα και Το παλιό μας σπίτι. Οι πένθιμες μνήμες, νωπές ακόμα για τον Γ. Ρ., στοιχειώνουν το πατρικό σπίτι τόσο ώστε να αποφεύγει την παραμονή σ’ αυτό. Έτσι, τη στιγμή που τα χρήματά του δεν επαρκούν για το δωμάτιο ξενοδοχείου που νοικιάζει, εγκαθίσταται στο χαγιάτι της αυλής. Πιθανόν δεν θα ήταν άστοχο να υποθέσουμε ότι σε αυτή την συμπεριφορά διακρίνει κανείς τις πρώτες βιωματικές καταβολές μιας τυπικής στο έργο του Ρ. περιγραφής του σπιτιού ως χώρου εγκλωβιστικού:   
Από την αρχή λοιπόν η αίσθηση του σπιτιού σαν κλειστού ζοφερού χώρου, λεηλατημένου απ’ το χρόνο, που παίρνει εφιαλτικές διαστάσεις για τα πλάσματα που εμπεριέχει και που υπόκεινται κι αυτά στην ίδια μοίρα. Η μόνιμη αίσθηση της φθοράς συνθλίβει τα πάντα και κάνει επιτακτική την ανάγκη μιας απόσπασης απ’ αυτό το χώρο, αν και η ίδια αυτή ατμόσφαιρα ασκεί πάντα μια ψυχρή γοητεία.
Χρύσα Λαμπρινού [=Προκοπάκη], «Για την Τριλογία του Γιάννη Ρίτσου», Επιθεώρηση Τέχνης, 110 (Φεβρουάριος 1964) 164.    
Επιστρέφει στην Αθήνα τον Ιούλιο και το φθινόπωρο ξεκινά να εργάζεται ως βοηθός βιβλιοθηκάριου στο Δικηγορικό Σύλλογο. Εγγράφεται στη Νομική Σχολή, χωρίς ποτέ να φοιτήσει. Οι φοιτητικοί κύκλοι της Πανεπιστημιακής Λέσχης, όπου συχνάζει, είναι το περιβάλλον από όπου αντλεί ερεθίσματα για μελέτη.
Η δικτατορία του Πάγκαλου ανατρέπεται. Στις εκλογές του Νοεμβρίου το ΚΚΕ εκλέγει τους πρώτους του βουλευτές.
 
 

[1927]

Τον Ιανουάριο ο Γ. Ρ. νοσηλεύεται για σύντομο διάστημα στην κλινική Παπαδημητρίου και στις 22 Φεβρουαρίου εισάγεται στο νοσοκομείο Σωτηρία. Η παραμονή του εκεί, στην τρίτη θέση των άπορων ασθενών, θα διαρκέσει τρία χρόνια. Ο κοινωνικός συγχρωτισμός στο πλέον γνωστό θεραπευτήριο της ασθένειας-μάστιγας είναι μεγάλος. Εκεί συντελείται η επαφή του νεαρού Ρ. με τα λαϊκότερα κοινωνικά στρώματα και η μύησή του στην ιδεολογία του μαρξισμού. Πιθανόν να βλέπει για πρώτη φορά τον Θανάση Κλάρα, τον μετέπειτα Άρη Βελουχιώτη, όταν ο τελευταίος παραβρίσκεται στο νοσοκομείο, ως συντάκτης του Ριζοσπάστη, προκειμένου να πάρει συνέντευξη από ασθενείς [Βελουδής, Αντί, 1975]. Εκεί γνωρίζει τη Μαρία Πολυδούρη, η οποία νοσηλεύεται επίσης, και συνδέεται μαζί της με τρυφερή φιλία. Η αδερφή της ποιήτριας, Βιργινία Πολυδούρη, καταγράφει:
Εκεί στη Σωτηρία συνάντησε [η Μαρία Πολυδούρη] τον ποιητή Γιάννη Ρίτσο, που ήταν κι αυτός τρόφιμος για ένα διάστημα και συνδέθηκαν φιλικά. Σε μια ερώτησή μου γιατί αφιερώνει ένα τραγούδι της στο Γιάννη Ρίτσο, είναι αναγνωρισμένος ποιητής; με το διορατικό μυαλό της μου απάντησε: «Ο Ρίτσος προμηνύεται να γίνει μεγάλος».
«Στην τρίτη θέση τού “Σωτηρία”. Σελίδες από ανέκδοτη μαρτυρία της Βιργινίας Πολυδούρη», Ελευθεροτυπία, 20.5.2005.
Διαβάζει πολύ και γράφει ποιήματα «που αντανακλούν απόλυτα το κλίμα μιας ήδη υπερώριμης νεορομαντικής-νεοσυμβολικής ποίησης» [Βελουδής, 19]. 25 από αυτά δημοσιεύονται στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία.   
Κυκλοφορούν οι Σκλάβοι Πολιορκημένοι του Βάρναλη και τα Ελεγεία και Σάτιρες του Καρυωτάκη.
Καρυωτάκη […] [έ]κλεισες μες τα τραγούδια σου όλη τη μεταπολεμική ψυχική ανησυχία. Η αγωνία σου κι ο πόνος μας δίνουν την πιο ειλικρινή συγκίνηση γιατί μας ερμηνεύουν πιστά. Κάθε δύσκολη στιγμή της ζωής μας ανοίγουμε τα Ελεγεία και Σάτιρες σου, ζητώντας τη μοναδική συντροφιά που δεν μπορούν να μας δώσουν οι γύρω μας. Είσαι ο φίλος της ψυχής μας, είσαι η ψυχή μας η ίδια.
Ι. Ρ. [=Γιάννης Ρίτσος], «Από το ημερολόγιο ενός φθισικού», εφ. Παρατηρητής, Χανιά 15.3.1931.
 
 

[1928]

Ο Γ. Ρ. δημοσιεύει 16 ποιήματα στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία.
Ο Κ. Γ. Καρυωτάκης αυτοκτονεί.
      
 

[1929]

Ο νεαρός Γ. Ρ. δημοσιεύει  ένα ποίημα στο περιοδικό Εβδομάς.
Είναι η χρονιά του βενιζελικού Ιδιώνυμου και της Παγκόσμιας οικονομικής κρίσης.
 
 
 


19091919192919391949195919691979198919992009


 


Το υλικό της ενότητας έχει αντληθεί από το επετειακό λεύκωμα «Γιάννης Ρίτσος 2009: Εκατό χρόνια από τη γέννησή του», έκδοση του ΕΚΕΒΙ, καθώς και από τις ακόλουθες πηγές:
- Βαλέτας Γ., «Σχεδίασμα χρονολογίας Γιάννη Ρίτσου», Αιολικά Γράμματα, 32-34 (Μάρτης-Ιούνης 1976).
- Κακλαμανάκη Ρούλα, Γιάννης Ρίτσος, η ζωή και το έργο του, Αθήνα 1999.
- Κώττη Αγγελική, Γιάννης Ρίτσος. Ένα σχεδίασμα βιογραφίας, Αθήνα 2009.
- Μακρυνικόλα Αικατερίνη, Βιβλιογραφία Γιάννη Ρίτσου 1924-1989, Αθήνα 1993.
- Πετρόπουλος Θ., «Χρονολόγιο του Γιάννη Ρίτσου», Διαβάζω, 205 (Δεκέμβριος 1988) 34-46.
- Πιερά Ζεράρ, Η μακριά πορεία ενός ποιητή, Αθήνα 1983.
- Ρίτσου-Γλέζου Λούλα, Τα παιδικά χρόνια του αδελφού μου Γιάννη Ρίτσου, Αθήνα 1981.

Τέλος, στοιχεία έχουν αντληθεί από τα εισαγωγικά κείμενα του Κώστα Νίτσου στις εκδόσεις των θεατρικών έργων: Μια γυναίκα πλάι στη θάλασσα, Πέρα απ’ τον ίσκιο των κυπαρισσιών, Τα ραβδιά των τυφλών και Ο λόφος με το συντριβάνι.




ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΒΙΒΛΙΟΥ | ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ